Theo Thượng tá Phan Bình Dương, Trưởng phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Khánh Hòa, tội phạm trên không gian mạng tại địa phương đang diễn biến phức tạp với phương thức tinh vi, mang tính xuyên quốc gia và chuyên nghiệp cao. Đáng lo ngại nhất là các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua giả mạo cơ quan nhà nước, công an, viện kiểm sát, tòa án; giả danh ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, sàn thương mại điện tử; lừa đầu tư tài chính, chứng khoán, tiền mã hóa hoặc tuyển cộng tác viên trực tuyến.
Thủ đoạn giả mạo fanpage du lịch gia tăng
Tại các địa phương du lịch phát triển như Khánh Hòa, thủ đoạn giả mạo fanpage doanh nghiệp du lịch, khách sạn, khu nghỉ dưỡng, mời chào đặt phòng hoặc bán tour giá rẻ có xu hướng gia tăng. Sau khi tạo dựng lòng tin, các đối tượng yêu cầu khách hàng chuyển tiền đặt cọc rồi cắt đứt liên lạc. Điểm khác biệt so với thủ đoạn truyền thống là tội phạm không cần tiếp xúc trực tiếp với nạn nhân nhưng vẫn nhanh chóng tạo dựng lòng tin nhờ công nghệ. Chúng khai thác mạng xã hội, nền tảng số, dữ liệu cá nhân bị rò rỉ và các công cụ tự động để xác định nhóm nạn nhân, xây dựng kịch bản phù hợp, sau đó đồng loạt gửi tin nhắn, thực hiện cuộc gọi hoặc phát tán quảng cáo giả mạo.
Mô hình 'công nghiệp hóa' tội phạm
Hoạt động phạm tội ngày càng được tổ chức theo mô hình 'công nghiệp hóa', với sự phân chia thành nhiều khâu: nhóm chuyên thu thập, mua bán dữ liệu cá nhân; nhóm xây dựng kịch bản lừa đảo; nhóm trực tiếp gọi điện, nhắn tin; nhóm cung cấp tài khoản ngân hàng và nhóm chuyển đổi, che giấu, rửa dòng tiền. Việc phân tách các công đoạn khiến người tham gia ở từng khâu có thể không biết toàn bộ đường dây, đồng thời gây khó khăn cho quá trình phát hiện, truy vết và chứng minh hành vi phạm tội.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang cung cấp thêm công cụ cho các đối tượng. AI có thể hỗ trợ tạo nội dung, hình ảnh, video và giọng nói giả với độ chân thực ngày càng cao. Công nghệ deepfake và sao chép giọng nói đã được sử dụng để giả mạo người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cán bộ cơ quan chức năng. Trong một số trường hợp, đối tượng thu thập hình ảnh, giọng nói được đăng công khai trên mạng xã hội, sau đó tạo cuộc gọi video giả nhằm yêu cầu nạn nhân chuyển tiền khẩn cấp.
Thách thức trong điều tra
Việc tội phạm tận dụng AI, chatbot, deepfake, công nghệ sao chép giọng nói và các hệ thống tự động hóa đặt ra nhiều thách thức mới đối với lực lượng điều tra. Chứng cứ điện tử ngày càng dễ bị chỉnh sửa, ngụy tạo, đòi hỏi quá trình giám định phải xác định được nguồn gốc, tính toàn vẹn và thời điểm hình thành dữ liệu. Việc truy vết dòng tiền cũng trở nên phức tạp khi các đối tượng sử dụng tài khoản ngân hàng thuê, mua; tài khoản mở bằng giấy tờ giả; ví điện tử; tiền mã hóa hoặc chuyển tiền qua nhiều lớp trung gian.
Tội phạm mạng có tính xuyên biên giới ngày càng rõ nét. Máy chủ có thể được đặt tại một quốc gia, đối tượng điều hành ở quốc gia khác, trong khi nạn nhân và tài khoản nhận tiền nằm tại Việt Nam. Công tác đấu tranh đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng, địa phương và cơ quan thực thi pháp luật quốc tế.
Chuyên án điển hình: Đường dây lừa đảo tiền mã hóa 3COMMAS.ASIA
Thực tế đấu tranh của Công an tỉnh Khánh Hòa cho thấy tội phạm công nghệ cao đang chuyển mạnh từ các hình thức lừa đảo thông thường sang mô hình lừa đảo tài chính số. Một trong những chuyên án điển hình là việc triệt phá đường dây lừa đảo đầu tư tiền mã hóa hoạt động trên nền tảng giả mạo 3COMMAS.ASIA. Đây là vụ án có tính chất phức tạp, quy mô liên tỉnh, sử dụng nhiều công nghệ nhằm che giấu danh tính và dòng tiền.
Các đối tượng đã mua và vận hành một hệ thống giao dịch tiền mã hóa giả mạo, quảng bá đây là nền tảng đầu tư sử dụng 'Bot Trade' thông minh, có khả năng tự động tạo ra mức lợi nhuận lên tới 0,7% mỗi ngày. Để thu hút người tham gia, chúng còn xây dựng hệ thống hoa hồng nhiều tầng theo phương thức đa cấp. Người tham gia được khuyến khích mời gọi thêm thành viên và được hứa hẹn hưởng lợi nhuận từ khoản đầu tư của những người ở tuyến dưới. Tuy nhiên, hệ thống này không thực hiện bất kỳ hoạt động đầu tư hoặc giao dịch sinh lời thực chất nào. Toàn bộ tiền mã hóa do các bị hại nạp vào được chuyển qua nhiều lớp ví điện tử trung gian nhằm chiếm đoạt và che giấu nguồn gốc dòng tiền.
Các đối tượng hoạt động phân tán tại nhiều tỉnh, thành phố, sử dụng máy chủ, nền tảng số, ví điện tử và công nghệ blockchain để che giấu danh tính. Việc bóc tách dữ liệu điện tử, xác định chủ sở hữu các ví tiền mã hóa và dựng lại sơ đồ luân chuyển tài sản số đặt ra thách thức lớn đối với cơ quan điều tra. Thông qua việc xác lập chuyên án, phối hợp giữa các lực lượng nghiệp vụ và đồng loạt truy xét, Công an tỉnh Khánh Hòa đã bóc gỡ đường dây, khởi tố các đối tượng cầm đầu. Vụ án cho thấy năng lực điều tra số, giám định điện tử và phân tích dữ liệu đang trở thành những yếu tố đặc biệt quan trọng trong đấu tranh với tội phạm công nghệ cao.
Giải pháp phòng ngừa: 'Lá chắn an ninh mạng từ cơ sở'
Theo Thượng tá Phan Bình Dương, phòng, chống tội phạm mạng không thể chỉ dựa vào lực lượng công an mà cần sự tham gia đồng bộ của các cơ quan quản lý, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, nền tảng công nghệ và toàn xã hội. Đối với các nền tảng số và mạng xã hội, cần nâng cao trách nhiệm xác thực tài khoản, chủ động phát hiện nội dung vi phạm và nhanh chóng gỡ bỏ fanpage, website, tài khoản giả mạo. Các nền tảng cũng cần thiết lập cơ chế tiếp nhận, phản hồi và phối hợp với cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo.
Ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống phát hiện giao dịch bất thường, kịp thời cảnh báo hoặc tạm dừng các giao dịch có dấu hiệu nghi vấn. Việc xác thực sinh trắc học, đối chiếu thông tin chủ tài khoản và kiểm soát các tài khoản có tần suất giao dịch bất thường cần được thực hiện nghiêm túc nhằm hạn chế tình trạng tài khoản 'rác', tài khoản thuê, mua. Các doanh nghiệp viễn thông cần siết chặt quản lý sim thuê bao, ngăn chặn sim không chính chủ, cuộc gọi giả mạo và tin nhắn rác. Việc chia sẻ dữ liệu cảnh báo giữa doanh nghiệp viễn thông, ngân hàng và cơ quan chức năng cũng cần được triển khai nhanh chóng, đúng quy định, tạo điều kiện ngăn chặn dòng tiền ngay từ giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, yếu tố có ý nghĩa quan trọng nhất vẫn là ý thức cảnh giác của mỗi người dân. Qua nhiều vụ án, có thể thấy, dù sử dụng công nghệ hiện đại, nhưng nguyên nhân chính khiến các đối tượng có thể thực hiện thành công hành vi phạm tội vẫn thường nằm ở sự nhẹ dạ, tâm lý hám lợi hoặc thiếu cảnh giác của nạn nhân. Do vậy người dân không cung cấp mã OTP, mật khẩu, thông tin tài khoản ngân hàng cho bất kỳ ai; không cài đặt ứng dụng từ đường dẫn không rõ nguồn gốc; không chuyển tiền chỉ dựa vào cuộc gọi, tin nhắn, hình ảnh hoặc video chưa được xác thực. Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền từ người thân hoặc lãnh đạo cơ quan, kể cả qua cuộc gọi video, người dân cần chủ động liên hệ lại bằng một kênh khác hoặc đặt những câu hỏi chỉ người thật mới có thể trả lời. Đối với các lời mời đầu tư, cần ghi nhớ nguyên tắc không có mức lợi nhuận cao, ổn định mà không đi kèm rủi ro. Những cam kết sinh lời theo ngày, không có nguy cơ thua lỗ hoặc được bảo đảm hoàn vốn thường là dấu hiệu điển hình của mô hình lừa đảo.
Thượng tá Phan Bình Dương nhấn mạnh, để nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm trên không gian mạng, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế phối hợp liên ngành trong xử lý tội phạm công nghệ cao. Đầu tư mạnh hơn cho lực lượng chuyên trách về hạ tầng kỹ thuật, giám định số, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn. Cùng với đó, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu, xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ cao về công nghệ thông tin, an ninh mạng và điều tra số. Mở rộng hợp tác với các bộ, ngành, doanh nghiệp công nghệ, ngân hàng, tổ chức quốc tế nhằm tăng hiệu quả chia sẻ dữ liệu, truy vết và xử lý tội phạm xuyên biên giới.
Xây dựng 'lá chắn an ninh mạng từ cơ sở' là giải pháp bền vững nhất, trong đó mỗi người dân, mỗi cơ quan, doanh nghiệp đều phải trở thành chủ thể chủ động bảo vệ mình trên không gian số. Theo ông Dương, không gian mạng là môi trường phát triển mới của xã hội hiện đại, nhưng đồng thời cũng là một mặt trận mới trong bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội. Lực lượng Công an tỉnh Khánh Hòa sẽ tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt, chủ động đấu tranh, phòng ngừa, kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, góp phần xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh, phục vụ phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
