Thanh Toán Số Việt Nam: Hành Trình Từ 'Có Thể Dùng' Đến 'Dùng Không Cần Nghĩ'
Hành trình thanh toán không dùng tiền mặt ở Việt Nam đã chuyển mình mạnh mẽ, từ giai đoạn "có thể dùng được" sang "dễ dùng" và hiện nay là "dùng gần như không cần nghĩ". Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng, đặc biệt tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, việc tháo gỡ những nút thắt về hạ tầng kỹ thuật và nâng cao nhận thức người dân vẫn là thách thức lớn.
Sự Trỗi Dậy Của Công Nghệ Contactless Và Tap-To-Pay
Theo ông Phùng Ngọc Hoàng, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ HENO, thanh toán không dùng tiền mặt trải qua ba giai đoạn chính. Giai đoạn đầu là thẻ vật lý, đặt nền móng cho thói quen thanh toán hiện đại. Giai đoạn tiếp theo là mã QR, giúp phổ thông hóa thanh toán số nhờ chi phí triển khai thấp và tính dễ tiếp cận. Hiện nay, thị trường bước sang giai đoạn cao hơn, nơi trải nghiệm phải liền mạch, nhanh chóng và đáng tin cậy để không làm gián đoạn giao dịch.
Sự trỗi dậy của công nghệ contactless (thanh toán không tiếp xúc) và đặc biệt là tap-to-pay (chạm để thanh toán) đã thay đổi hoàn toàn bức tranh thanh toán. Khảo sát từ một tổ chức thẻ quốc tế cho thấy, tại Việt Nam, 80% người được hỏi ưu tiên ví di động, 68% sử dụng tap-to-pay, và đến cuối tháng 11/2024, hơn 75% giao dịch trực diện trên thẻ Visa là contactless.
Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng phản ánh xu hướng này: năm 2025 so với năm 2024, số giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 42,21%; riêng mã QR tăng 50,94% về số lượng và 124,06% về giá trị.
Thế Hệ Mobile-First Và Thách Thức Vùng Sâu
Ông Nguyễn Quang Huy, Thạc sĩ Tài chính ngân hàng Đại học Leicester (Anh), nhận định Việt Nam đã bước vào giai đoạn hình thành thói quen số toàn diện. Giới trẻ hiện nay là thế hệ mobile-first (ưu tiên di động), xem thanh toán không chỉ là hành động tài chính mà còn là phần của lối sống. Họ đòi hỏi tốc độ, sự liền mạch, tích hợp trên điện thoại và trải nghiệm ít ma sát, đồng thời quan tâm cao đến tính an toàn và tin cậy.
Tuy nhiên, tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, việc phổ biến thanh toán số vẫn gặp nhiều trở ngại. Nhiều chủ hộ kinh doanh là đồng bào dân tộc thiểu số, người cao tuổi không sử dụng điện thoại thông minh, ngại ứng dụng công nghệ, và thói quen dùng tiền mặt vẫn là rào cản lớn.
Ông Nguyễn Hữu Hoan, Trưởng ban Quản lý chợ phường Thục Phán (tỉnh Cao Bằng), cho biết tỷ lệ hộ kinh doanh có mã QR dao động từ 60-70% đến 100% tùy chợ, phản ánh sự chênh lệch trong tiếp cận công nghệ.
Giải Pháp Xây Dựng Niềm Tin Số Và Đơn Giản Hóa
Việc thay đổi nhận thức về giao dịch số đòi hỏi sự kiên trì. Chị Dương Thị Thái, Chủ tịch Công đoàn Ban Quản lý chợ phường Thục Phán, chia sẻ nhờ giải thích về tiện ích, các hộ kinh doanh ở Cao Bằng dần thay đổi quan điểm. Ông Nông Văn Cảnh, chủ sạp giày dép tại chợ Sông Bằng, nhấn mạnh lợi ích của mã QR: tiện lợi, thanh toán nhanh, dễ kiểm soát dòng tiền và có chứng từ khi sai sót.
Theo chuyên gia Nguyễn Quang Huy, vấn đề cốt lõi với tiểu thương không phải là sở thích công nghệ, mà là: "tiền có vào ngay không, có nhìn thấy ngay không, có dùng ngay được không?". Ông đề xuất bốn lớp giải pháp từ ngân hàng:
- Ghi có tức thì sau giao dịch mã QR hoặc chuyển khoản.
- Xác nhận giao dịch thời gian thực bằng âm thanh, tin nhắn hoặc thông báo.
- Đối soát đơn giản theo ngày/ca bán.
- Gắn dòng tiền với vốn lưu động, như ứng trước hoặc chuyển tiền nhanh.
Công ty fintech HENO đã giới thiệu giải pháp loa thanh toán Tingee, đọc rõ thành công giao dịch ngay sau khi quét mã, giúp tiểu thương an tâm sử dụng. Sau ba năm, Tingee có khoảng 200.000 tài khoản đăng ký.
Ông Phùng Ngọc Hoàng nhấn mạnh: "Xây dựng niềm tin số không thể bắt đầu từ việc yêu cầu hiểu công nghệ, mà phải 'dịch' công nghệ sang ngôn ngữ đời sống". Người dùng cần tín hiệu rõ ràng, thao tác đơn giản và kết quả dễ kiểm chứng.
Hướng Đến Phổ Cập Và Tăng Trưởng Bền Vững
Văn hóa mua bán ở Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi tính vùng miền và chênh lệch phát triển. Để thực sự phổ cập thanh toán số, các tổ chức tài chính cần tập trung vào ba yếu tố: hạ tầng ổn định, bảo mật đa tầng và đơn giản hóa thao tác cho người cao tuổi, người ít tiếp xúc công nghệ.
Quyết định số 1813/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021-2025 nhấn mạnh khuyến khích sản phẩm phù hợp với khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Với những nỗ lực này, mục tiêu tăng trưởng bình quân 20-25% hàng năm về số lượng và giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không còn là nhiệm vụ bất khả thi.
