Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an), tội phạm mạng hiện nay không chỉ nhắm vào hệ thống kỹ thuật mà còn tấn công vào toàn bộ hành trình số của người dùng. Phát biểu tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, ông chỉ ra rằng người dùng có thể bị tiếp cận qua mạng xã hội, quảng cáo trực tuyến hoặc các nhóm tư vấn đầu tư. Sau đó, họ bị dẫn dắt qua website, ứng dụng, cuộc gọi, tin nhắn hoặc nội dung giả mạo, và từng bước bị khai thác thông tin cá nhân, tài khoản cũng như hành vi giao dịch.
Tội phạm khai thác cả chuỗi
Phó Cục trưởng A05 nhấn mạnh rằng khi giao dịch phát sinh, dòng tiền có thể bị phân tán qua nhiều tài khoản, trung gian thanh toán hoặc kênh tài sản số, khiến việc phát hiện, truy vết và ngăn chặn trở nên khó khăn. Một vụ việc có thể đi qua nhiều điểm chạm, liên quan đến nạn nhân và nhiều tổ chức tài chính, đồng thời ảnh hưởng đến mạng xã hội, nhà mạng, ngân hàng, ví điện tử, công ty chứng khoán, nền tảng quảng cáo, doanh nghiệp công nghệ, người có ảnh hưởng, cơ quan quản lý và lực lượng chức năng.
Đại tá Nguyễn Hồng Quân cho rằng tội phạm đã tổ chức hành vi theo chuỗi một cách bài bản và chuyên nghiệp. Nếu cơ chế phòng ngừa và xử lý vẫn rời rạc theo từng khâu, toàn hệ sinh thái sẽ luôn phản ứng chậm hơn. Do đó, các chủ thể bảo vệ người dùng cần liên kết chặt chẽ hơn, chia sẻ cảnh báo kịp thời và phối hợp hành động nhanh hơn trên toàn bộ hành trình tài chính số.
Xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo rủi ro
Từ góc độ lực lượng chuyên trách, Đại tá Nguyễn Hồng Quân đề xuất một số nhóm hành động trọng tâm. Thứ nhất, cần xây dựng cơ chế chia sẻ cảnh báo sớm trong toàn hệ sinh thái tài chính số. Mô hình cảnh báo và kiểm chứng cần được kết nối chặt chẽ với dữ liệu cảnh báo rủi ro từ chính các tổ chức tài chính.
Thứ hai, tăng cường xác thực, định danh và bảo vệ các kênh giao tiếp chính thống. Việc bảo vệ người dùng phải bắt đầu từ thiết kế sản phẩm, quy trình định danh, khả năng phát hiện bất thường và khóa các công cụ mà tội phạm có thể lợi dụng.
Thứ ba, bảo vệ dữ liệu cá nhân phải được coi là trụ cột của niềm tin tài chính số. Dữ liệu cá nhân không chỉ là thông tin riêng tư mà còn gắn trực tiếp với tài sản, lịch sử giao dịch, hành vi đầu tư, khả năng tín dụng, thói quen tiêu dùng và mức độ an toàn. Khi dữ liệu bị lộ lọt, mua bán, thu thập trái phép hoặc sử dụng sai mục đích, nó trở thành nguyên liệu cho các kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa. Đối tượng càng biết nhiều về nạn nhân, kịch bản lừa đảo càng thuyết phục, làm giảm khả năng cảnh giác.
Thứ tư, thúc đẩy truyền thông có trách nhiệm, đặc biệt là trách nhiệm của người có ảnh hưởng trong lĩnh vực tài chính. Cần khuyến khích nội dung giúp người dân hiểu đúng về rủi ro tài chính, nhận diện lừa đảo, bảo vệ dữ liệu, quản lý tài sản và sử dụng dịch vụ số an toàn. Đồng thời, xử lý kiên quyết các hành vi lợi dụng uy tín, hình ảnh để tiếp tay cho lừa đảo, tin giả, quảng cáo sai sự thật hoặc sản phẩm tài chính vi phạm pháp luật.
Thứ năm, xây dựng năng lực miễn dịch số cho người dùng. Tuyến phòng thủ gần nhất vẫn là chính người dùng. Họ cần được trang bị kỹ năng cơ bản: không cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin sinh trắc học cho bất kỳ ai; không cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc; không chuyển tiền theo yêu cầu qua điện thoại hoặc tin nhắn khi chưa xác minh độc lập; không tin vào cam kết lợi nhuận cao bất thường; không chia sẻ dữ liệu cá nhân tùy tiện; và khi nghi ngờ phải biết báo cho ai, báo ở đâu, báo như thế nào.
Đại tá Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh rằng một vụ lừa đảo lớn không chỉ làm tổn hại một thương hiệu, một chiến dịch giả mạo không chỉ ảnh hưởng một nền tảng, một vụ lộ lọt dữ liệu không chỉ gây thiệt hại cho một doanh nghiệp. Những rủi ro đó có thể làm suy giảm niềm tin vào cả hệ sinh thái. Vì vậy, cạnh tranh trong đổi mới là cần thiết, nhưng hợp tác trong bảo vệ niềm tin là bắt buộc.
