Iran đang chuyển hướng chiến lược gây sức ép kinh tế toàn cầu sau khi sử dụng eo biển Hormuz làm công cụ trong thời chiến. Lần này, Tehran nhắm đến hệ thống cáp ngầm dưới biển – huyết mạch vô hình truyền tải phần lớn lưu lượng internet và dữ liệu tài chính giữa châu Âu, châu Á và vùng Vịnh.
Đề xuất thu phí gây tranh cãi
Phát ngôn viên quân đội Iran, Ebrahim Zolfaghari, tuyên bố trên mạng xã hội X: “Chúng tôi sẽ tính phí đối với các tuyến cáp internet”. Truyền thông Iran đầu tuần này đưa tin về đề xuất thu phí các đơn vị vận hành cáp ngầm đi qua eo biển Hormuz. Quốc hội Iran tuần trước cũng thảo luận kế hoạch nhắm vào các tuyến cáp kết nối các nước Ả Rập với châu Âu và châu Á.
Theo truyền thông Iran, các tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, Meta và Amazon sẽ phải tuân thủ luật pháp Iran nếu sử dụng hệ thống cáp đi qua khu vực này. Các công ty vận hành cáp ngầm có thể phải trả phí cấp phép, trong khi quyền sửa chữa và bảo trì được giao độc quyền cho doanh nghiệp Iran. Tuy nhiên, hiện chưa rõ Tehran có thể buộc các tập đoàn công nghệ tuân thủ bằng cách nào, do các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt của Mỹ cấm doanh nghiệp thanh toán cho Iran. Một số công ty công nghệ đã đầu tư vào tuyến cáp tại eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư, nhưng chưa xác định liệu những tuyến này có đi qua lãnh hải Iran hay không.
'Huyết mạch' vô hình của internet toàn cầu
Trong bối cảnh xung đột có thể bùng phát trở lại sau chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Iran ngày càng phát tín hiệu rằng họ sở hữu nhiều công cụ gây sức ép ngoài sức mạnh quân sự. Động thái này cho thấy tầm quan trọng của eo biển Hormuz không chỉ nằm ở hoạt động xuất khẩu năng lượng.
Bà Dina Esfandiary, chuyên gia Trung Đông của Bloomberg Economics, nhận định: “Mục tiêu của họ là buộc kinh tế toàn cầu phải trả giá đắt để không ai dám tấn công Iran thêm lần nữa”. Trong bài phân tích trên Conversation, bà Meredith Primrose Jones, nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm An ninh mạng châu Đại Dương của Đại học RMIT, chỉ ra rằng internet toàn cầu phụ thuộc vào mạng lưới hơn 500 tuyến cáp ngầm vận chuyển hơn 95% lưu lượng dữ liệu quốc tế. Nhiều tuyến cáp quan trọng đi qua Trung Đông, đặc biệt là các “điểm nghẽn số” như Biển Đỏ, kênh đào Suez, eo biển Bab el-Mandeb và eo biển Hormuz.
Ông Mostafa Ahmed, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Habtoor ở UAE, cho biết phần lớn doanh nghiệp cáp biển quốc tế nhiều năm qua vẫn tránh vùng biển Iran vì rủi ro an ninh, thay vào đó tập trung các tuyến cáp về phía Oman. Tuy nhiên, theo ông Alan Mauldin từ hãng nghiên cứu viễn thông TeleGeography, vẫn có ít nhất hai tuyến cáp, gồm Falcon và Gulf Bridge International, đi qua lãnh hải Iran. Iran chưa tuyên bố sẽ tác động tới các tuyến cáp này, nhưng giới chức và truyền thông nước này liên tục bày tỏ ý định gây sức ép với các đồng minh của Washington trong khu vực.
Ông Ahmed cảnh báo lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran có thể gây sức ép đáng kể lên hạ tầng cáp ngầm nhờ lực lượng người nhái, tàu ngầm cỡ nhỏ và thiết bị không người lái dưới nước. Một cuộc tấn công quy mô lớn có thể gây ra “thảm họa số” lan rộng trên nhiều châu lục.
Rủi ro toàn cầu từ gián đoạn cáp ngầm
Nếu hệ thống cáp ngầm tại Hormuz bị gián đoạn, tác động sẽ không chỉ dừng ở tốc độ internet. Các nước vùng Vịnh có thể đối mặt với tình trạng gián đoạn kết nối nghiêm trọng, ảnh hưởng tới hoạt động ngân hàng và xuất khẩu dầu khí. Ấn Độ cũng có nguy cơ bị tác động lớn do phần đáng kể lưu lượng internet của nước này đi qua khu vực, đe dọa ngành dịch vụ thuê ngoài trị giá hàng tỷ USD.
Bà Jones nhấn mạnh sự phụ thuộc của thế giới vào số ít “điểm nghẽn số” đang tạo ra nhiều điểm yếu nguy hiểm. Nhiều tuyến cáp được đặt dọc cùng hành lang dưới đáy biển, khiến chỉ một sự cố cũng có thể làm suy giảm kết nối tại nhiều khu vực cùng lúc. Ngoài lĩnh vực dân sự, hạ tầng cáp ngầm còn đóng vai trò trọng yếu với quân sự và tài chính. Các hệ thống giao dịch tài chính tốc độ cao, thanh toán quốc tế và liên lạc quân sự thời gian thực đều phụ thuộc vào luồng dữ liệu ổn định từ các tuyến cáp dưới biển. Sự cố kéo dài có thể làm thị trường tài chính biến động mạnh, trì hoãn giao dịch xuyên biên giới và gia tăng bất ổn trên chuỗi cung ứng toàn cầu.
Viễn cảnh đứt cáp biển không phải không có tiền lệ. Năm 2024, ba tuyến cáp ngầm tại Biển Đỏ bị đứt sau khi một con tàu trúng đòn tấn công của lực lượng Houthi kéo neo cào xuống đáy biển lúc chìm, làm gián đoạn gần 25% lưu lượng internet trong khu vực, theo hãng HGC Global Communications có trụ sở tại Hong Kong.
Tuy nhiên, TeleGeography cho biết các tuyến cáp đi qua eo biển Hormuz hiện chỉ chiếm dưới 1% tổng băng thông quốc tế toàn cầu tính đến năm 2025. Trong nhiều trường hợp, lưu lượng dữ liệu vẫn có thể được chuyển hướng sang các tuyến khác để giảm thiểu gián đoạn.
Cơ sở pháp lý và phản ứng quốc tế
Iran lập luận rằng kế hoạch thu phí cáp ngầm phù hợp với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982. Truyền thông nước này viện dẫn trường hợp Ai Cập, quốc gia thu hàng trăm triệu USD mỗi năm nhờ vị trí chiến lược của kênh đào Suez đối với các tuyến cáp kết nối châu Âu và châu Á. Tuy nhiên, giáo sư luật quốc tế Irini Papanicolopulu tại Đại học SOAS London chỉ ra rằng kênh đào Suez là tuyến đường nhân tạo nằm trên lãnh thổ Ai Cập, trong khi eo biển Hormuz là eo biển tự nhiên với cơ chế pháp lý khác biệt. Bà nói: “Với các tuyến cáp hiện có, Iran phải tuân thủ hợp đồng đã được ký khi cáp được triển khai. Nhưng với các tuyến mới, bất kỳ quốc gia nào, bao gồm Iran, đều có thể quyết định liệu cáp có được đặt trong lãnh hải của họ hay không, cũng như các điều kiện đi kèm”.
Động thái của Iran diễn ra trong bối cảnh căng thẳng leo thang. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo Washington có thể phá hủy toàn bộ cơ sở hạ tầng của Iran chỉ trong hai ngày. Các chuyên gia cho rằng kế hoạch thu phí cáp ngầm là một phần trong chiến lược của Iran nhằm khẳng định vị thế và gây sức ép lên các đối thủ.
