Phần mềm hiện nay không có khả năng phân biệt đúng sai giống như con người. Nó chỉ đơn thuần đối chiếu dữ liệu đã được đăng ký từ trước. Hậu quả là không ít tác giả chân chính lại trở thành người bị cảnh báo vi phạm chỉ vì họ đến sau trong quy trình đăng ký. Vậy, điều gì mới thực sự tạo nên một thị trường bản quyền lành mạnh?
Vai trò của nền tảng trong bảo vệ bản quyền
Các nền tảng mạng xã hội thực chất sống dựa vào nội dung do người dùng tạo ra. Do đó, cơ chế bảo vệ bản quyền không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là điều kiện sống còn để hệ sinh thái đó tồn tại. YouTube là một trong những nền tảng lớn đi tiên phong trong việc áp dụng công cụ tự động rà soát, phát hiện các nội dung bị sao chép và tiến tới gỡ bỏ. Trước khi gỡ bỏ, có một cảnh báo quan trọng thường được nhắc đến gần đây, đó là “gậy vi phạm bản quyền”.
Vụ khởi tố hình sự và những cái tên quen thuộc
Sau thông tin Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an ra quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, cụm từ “gậy bản quyền YouTube” liên tục được nhắc lại. Đáng chú ý hơn, trong danh sách các đối tượng bị khởi tố có những kênh âm nhạc quen thuộc với hàng triệu người dùng như “Mây lang thang” và “Lululola”.
Cơ chế vận hành của công cụ tự động
Bản chất công cụ của các nền tảng mạng xã hội vận hành theo nguyên tắc: nội dung nào được đăng ký trước sẽ được ưu tiên. Việc tác giả đã đăng ký bản quyền tại một cơ quan khác, dù trước đó cả thập kỷ, cũng không có ý nghĩa gì trong hệ thống này. Khi thông tin đăng ký được nhập vào, hệ thống tự động rà soát và đối chiếu. Kết quả là hàng loạt sản phẩm vi phạm bị loại ra, nhưng đồng thời không ít tác giả thật sự bị hàm oan.
Thực trạng vi phạm và tác động đến thị trường sáng tạo
Không ít sản phẩm vi phạm bản quyền đạt lượt xem và mức độ lan truyền cao hơn cả sản phẩm gốc. Tuy nhiên, điều đó không làm thay đổi thực tế rằng một thị trường sáng tạo chỉ có thể tồn tại bền vững khi quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng. Việc cơ quan chức năng bắt đầu mạnh tay xử lý là tín hiệu tích cực. Áp lực làm sạch thị trường hiện nay không chỉ đến từ pháp luật mà còn từ chính cách vận hành của các nền tảng số toàn cầu, nơi công nghệ khiến những hành vi vi phạm ngày càng khó che giấu.
Hạn chế của giải pháp công nghệ và pháp lý
Dù vậy, nếu chỉ phụ thuộc vào thuật toán hay các chiến dịch xử lý, thị trường bản quyền sẽ khó lành mạnh lâu dài. Xét cho cùng, luật chỉ xử lý phần nổi, thuật toán chỉ quét dữ liệu, còn nền tảng của quyền sở hữu vẫn phải đến từ nhận thức xã hội.
Vụ việc BH Media và bài học về nhận thức
BH Media, một cái tên khác trong danh sách bị khởi tố, hẳn đã được nhiều người nhớ đến trong sự kiện AFF Cup tối 6/12/2021. Nhiều khán giả theo dõi trận đấu qua YouTube không thể nghe “quốc ca” vì đã bị BH Media đăng ký bản quyền. Một tác phẩm thuộc sở hữu toàn dân bằng cách nào đó đã trở thành sở hữu của một đơn vị xa lạ? Điều thúc đẩy việc làm sạch thị trường bản quyền không chỉ đến từ những “gậy vi phạm” của YouTube hay các quyết định khởi tố từ cơ quan chức năng. Cả hai đều chỉ giải quyết phần ngọn nếu xã hội vẫn xem việc sử dụng chất xám của người khác là có thể dễ dàng bỏ qua.
Kết luận: Hướng tới một thị trường bản quyền bền vững
Một thị trường bản quyền chỉ thực sự tồn tại khi người ta hiểu rằng một bài hát, một video hay một ý tưởng cũng cần được tôn trọng như bất cứ thứ gì hữu hình khác. Nếu không, cuộc đua sáng tạo ra giá trị mới sẽ phải nhường chỗ cho cuộc đua chiếm chỗ trước trong hệ thống dữ liệu của các nền tảng số. KHOA THÀNH
