Các quốc gia Đông Nam Á đang trải qua giai đoạn đô thị hóa và chuyển đổi số mạnh mẽ chưa từng có. Theo dự báo quốc tế, đến năm 2030, hơn một nửa dân số ASEAN sẽ sống tại các đô thị. Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, Internet vạn vật (IoT) và bản sao số (Digital Twin) đang thay đổi cách thức quản trị và vận hành thành phố.
Từ Hà Nội, Bangkok, Jakarta đến Kuala Lumpur hay Singapore, các đô thị đều đầu tư mạnh cho hạ tầng số, trung tâm điều hành thông minh và nền tảng dữ liệu dùng chung. Báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company cho thấy nền kinh tế số Đông Nam Á là một trong những khu vực phát triển nhanh nhất thế giới, với quy mô hàng trăm tỷ USD và tiếp tục tăng trưởng mạnh.
Tuy nhiên, giữa những con số ấn tượng, cần đặt câu hỏi thẳng thắn: Chuyển đổi số vì điều gì và vì ai?
Trả lại thời gian cho người dân
Một trong những giá trị rõ ràng nhất của chuyển đổi số là tiết kiệm thời gian và chi phí xã hội. Trong nhiều năm, người dân quen với việc cầm tập hồ sơ giấy đi lại giữa nhiều cơ quan để hoàn thiện thủ tục hành chính. Mỗi lần bổ sung giấy tờ, chờ đợi xác nhận đều kéo theo chi phí đi lại, chi phí cơ hội và áp lực vô hình.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, thời gian dành cho thủ tục hành chính đồng nghĩa với thời gian mất đi trong sản xuất kinh doanh. Đối với người lao động, đó có thể là một ngày công bị gián đoạn. Đối với nhiều gia đình, đó là những giờ chờ đợi kéo dài trong lo lắng.
Chuyển đổi số thay đổi căn bản thực trạng này. Khi dịch vụ công trực tuyến được triển khai đồng bộ, người dân có thể nộp hồ sơ ở bất kỳ đâu, bất kỳ lúc nào. Khi dữ liệu dân cư, đất đai, thuế và hệ thống chuyên ngành được kết nối, cơ quan nhà nước tự xác thực thông tin thay vì yêu cầu người dân đi xin xác nhận từ nhiều nơi.
Đằng sau những thao tác đơn giản trên điện thoại hay máy tính là sự thay đổi lớn trong triết lý quản trị: thay vì buộc người dân thích nghi với bộ máy hành chính, bộ máy hành chính phải chủ động thay đổi để phục vụ người dân.
Minh bạch hóa hoạt động công quyền
Nếu thời gian là nguồn lực quý giá nhất của người dân, thì niềm tin là một trong những nguồn vốn quý giá nhất của chính quyền. Một nền hành chính hiện đại không chỉ cần vận hành nhanh mà còn phải minh bạch và có trách nhiệm giải trình.
Trong mô hình quản lý truyền thống, người dân thường không biết hồ sơ của mình đang được xử lý đến đâu, ai chịu trách nhiệm và vì sao chậm trễ. Sự thiếu minh bạch tạo ra khoảng cách giữa chính quyền và người dân, đồng thời làm phát sinh nhũng nhiễu và chi phí không chính thức.
Công nghệ đang phá bỏ những “hộp đen” đó. Tại Hà Nội, ứng dụng công dân số iHanoi cho phép người dân phản ánh trực tiếp các vấn đề như hạ tầng xuống cấp, ô nhiễm môi trường, vi phạm trật tự đô thị hay chất lượng phục vụ của cơ quan công quyền. Người dân không chỉ gửi phản ánh mà còn theo dõi quá trình xử lý, biết đơn vị chịu trách nhiệm và đánh giá mức độ hài lòng.
Quan trọng hơn, công nghệ đang thay đổi mối quan hệ giữa chính quyền và người dân: người dân không còn là đối tượng thụ động tiếp nhận dịch vụ công mà trở thành chủ thể tham gia giám sát và đồng hành cùng quản trị đô thị.
Từ quản lý bị động sang quản trị dự báo
Các đô thị hiện đại đối mặt với thách thức phức tạp như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, ngập úng và biến đổi khí hậu. Trong mô hình quản lý truyền thống, chính quyền thường xử lý sự cố sau khi vấn đề xảy ra: khi đường phố ngập úng mới tổ chức khắc phục, khi ùn tắc kéo dài mới điều tiết giao thông, khi chất lượng không khí suy giảm mới phát khuyến cáo. Đó là mô hình quản lý mang tính phản ứng.
Đô thị số hướng tới mô hình quản trị dự báo. Thông qua hệ thống cảm biến, dữ liệu thời gian thực và trí tuệ nhân tạo, thành phố nhận diện sớm nguy cơ, dự báo xu hướng và đưa ra quyết định chủ động. Dữ liệu giao thông giúp tối ưu hóa tín hiệu đèn và phân luồng phương tiện. Hệ thống quan trắc môi trường cảnh báo sớm ô nhiễm và nhiệt độ cực đoan. Mô hình thủy văn và khí tượng hỗ trợ dự báo ngập úng và thiên tai.
Mục tiêu cuối cùng không phải là sở hữu nhiều công nghệ hiện đại, mà là bảo vệ tốt hơn cuộc sống, sức khỏe và tài sản của người dân. Một thành phố thông minh không chỉ biết phản ứng với vấn đề mà phải biết dự báo và phòng ngừa rủi ro.
Công nghệ phải phục vụ bản sắc và con người
Dù công nghệ phát triển đến đâu, đô thị vẫn trước hết là không gian của con người và văn hóa. Khi nền tảng số giúp giảm nhũng nhiễu và tăng minh bạch, chúng củng cố niềm tin xã hội. Khi công nghệ thu hẹp khoảng cách giữa nội thành và ngoại thành trong tiếp cận giáo dục và y tế, nó thể hiện tinh thần bao trùm và nhân văn.
Công nghệ cũng hỗ trợ lưu giữ ký ức đô thị, số hóa di sản văn hóa, bảo tồn công trình lịch sử và kết nối cộng đồng trong không gian số. Nói cách khác, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về hạ tầng và dữ liệu, mà còn là gìn giữ bản sắc và nuôi dưỡng giá trị tốt đẹp của con người trong một thế giới thay đổi nhanh chóng.
Bên cạnh cơ hội, chuyển đổi số đặt ra thách thức không thể xem nhẹ. Khoảng cách số có thể trở thành bất bình đẳng mới nếu chính sách không đủ bao trùm. Người trẻ thích nghi nhanh hơn người cao tuổi. Người dân trung tâm có điều kiện tiếp cận hạ tầng số tốt hơn khu vực khó khăn. Một bộ phận lao động có thể chịu tác động từ tự động hóa và AI.
Vì vậy, phát triển đô thị số không chỉ là đầu tư cho công nghệ mà còn là đầu tư cho con người. Mọi dịch vụ số cần được thiết kế theo nguyên tắc lấy người dân làm trung tâm: hệ thống càng hiện đại thì giao diện càng đơn giản, công nghệ càng phức tạp thì trải nghiệm càng thuận tiện. Một người cao tuổi, người khuyết tật hay lao động ít tiếp cận công nghệ cũng phải sử dụng dịch vụ công dễ dàng. Thành phố thông minh chỉ thực sự thông minh khi mọi người đều có cơ hội tiếp cận và hưởng lợi.
Bộ não thông minh và trái tim biết lắng nghe
Khi nói về đô thị số, người ta thường nhắc đến dữ liệu, AI, IoT hay trung tâm điều hành hiện đại. Nhưng thước đo quan trọng nhất vẫn là chất lượng cuộc sống và phẩm giá con người.
Một trong những thông điệp từ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026) tại Hà Nội là thúc đẩy năng lực tự cường, đổi mới mô hình tăng trưởng, ứng dụng công nghệ mới nổi, đồng thời đảm bảo tương lai khu vực không chỉ do chính phủ định hình mà còn bởi doanh nghiệp, chuyên gia, người dân và thế hệ tương lai.
Phát biểu khai mạc AFF 2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh: nếu gần sáu thập kỷ qua là hành trình xây dựng bản sắc ASEAN, thì những thập kỷ tới sẽ là hành trình định hình tương lai trong một thế giới mà quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được viết lại. Công nghệ tái định nghĩa năng lực cạnh tranh, AI tái định nghĩa năng suất, dữ liệu tái định nghĩa quyền lực, và chuyển đổi xanh tái định nghĩa mô hình phát triển. Theo Thủ tướng, “mục tiêu cuối cùng của mọi chiến lược phát triển không phải là những con số tăng trưởng mà là chất lượng cuộc sống của người dân”.
Từ định hướng đó, một thành phố đáng sống không phải là nơi hệ thống vận hành nhanh nhất, mà là nơi người dân cảm thấy được tôn trọng, lắng nghe, bảo vệ và có cơ hội phát triển. Một đô thị hiện đại cần một bộ não thông minh từ dữ liệu, công nghệ và quản trị tiên tiến để dự báo, phân tích và ra quyết định chính xác. Nhưng đồng thời, đô thị ấy cũng cần một trái tim biết lắng nghe để thấu hiểu nhu cầu đời thường của người dân.
Mục tiêu cuối cùng của mọi cuộc cách mạng công nghệ chưa bao giờ là tạo ra nhiều thuật toán hay máy chủ hơn, mà là tạo ra cuộc sống tốt đẹp hơn cho con người. Hà Nội đang hướng tới một tương lai như vậy: một đô thị đủ thông minh để dự báo, đủ linh hoạt để hành động và đủ nhân văn để không ai bị bỏ lại phía sau. Đó không chỉ là định hướng phát triển công nghệ, mà là lựa chọn phát triển mang tính văn hóa, xã hội và nhân văn sâu sắc – cái gốc của việc dựng xây những đô thị số có trái tim ở Việt Nam và trong khu vực.
