Năm 2025, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận các quốc gia trên thế giới đã đạt được những bước tiến quan trọng trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá, đặc biệt là tại khu vực Đông Nam Á. Tại Việt Nam, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới và thanh thiếu niên đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, nhiều quốc gia, bao gồm Việt Nam, đang phải đối mặt với yêu cầu cấp bách về tăng cường kiểm soát thuốc lá thế hệ mới, khi thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng dù đã bị cấm nhưng vẫn âm thầm lưu hành trái phép, có nguy cơ làm suy yếu những thành tựu phòng, chống tác hại thuốc lá trong hơn một thập kỷ qua.
Thực trạng lưu hành trái phép thuốc lá thế hệ mới
Đã hơn một năm kể từ khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội có hiệu lực, đưa thuốc lá thế hệ mới vào danh mục cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng, nhưng vì lợi nhuận lớn, các đối tượng vẫn tìm cách lách luật. Trước hành lang pháp lý nghiêm khắc, các đầu nậu phân tán kho hàng về nhiều nơi để né tránh mức xử lý hình sự từ 100 triệu đồng theo Điều 190 Bộ luật Hình sự. Các hội, nhóm kinh doanh mặt hàng này cũng hoạt động kín đáo hơn, với thủ đoạn tinh vi như nhập linh kiện về lắp ráp trong nước thay vì nhập nguyên chiếc. Thuốc lá điện tử vẫn được đặt ship, sử dụng trong quán cà phê, quán nhậu và cả trên đường phố. Nguy hiểm hơn, các sản phẩm này còn bị lợi dụng để chứa ma túy trá hình, được giới trẻ truyền tai như món đồ kích thích an toàn.
Khó khăn trong thực thi pháp luật
Dù đã có hành lang pháp lý và chế tài phù hợp, nhưng việc thực thi còn gặp nhiều điểm nghẽn. Lực lượng công an phường, xã và thanh tra y tế địa phương phải gánh vác khối lượng công việc lớn, không thể mật phục và xử lý từng cá nhân vi phạm. Việc phân tách, giám định hàm lượng chất cấm trong tinh dầu thuốc lá thế hệ mới cũng tốn nhiều thời gian và chi phí, gây khó khăn cho xử lý vi phạm tại chỗ. Theo Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, lệnh cấm nên được phản ánh toàn diện hơn trong các luật liên quan, bao gồm cấm cả bộ phận cấu thành sản phẩm, dung dịch thuốc lá điện tử, túi nicotine hay thảo dược sấy. Các biện pháp kiểm soát thuốc lá thông thường cần tăng cường triệt để, như cấm trưng bày, tăng cảnh báo trực quan, thực hiện nghiêm quy định cấm hút thuốc và xem xét tăng quyền hạn xử lý vi phạm cho lực lượng chức năng.
Kết quả khả quan và định hướng tương lai
Khảo sát của WHO cho thấy, trong một năm qua, việc sử dụng thuốc lá điện tử trong sinh viên Việt Nam giảm hơn một nửa, ở học sinh 13-17 tuổi giảm từ 8% xuống 1%. Số ca cấp cứu do thuốc lá điện tử cũng giảm. Việt Nam đang song hành cùng nhiều quốc gia trong việc loại bỏ thuốc lá với các bước đi mới, nhất quán và cứng rắn. Ước tính đến năm 2031, cải cách thuế thuốc lá sẽ giúp 2,1 triệu người bỏ hoặc tránh hút thuốc, giảm khả năng tiếp cận thuốc lá giá rẻ, ngăn ngừa khoảng 700 nghìn ca tử vong. Nếu chính sách thế hệ không thuốc lá được xem xét, thanh thiếu niên và trẻ em Việt Nam sẽ có cơ hội phát triển khỏe mạnh, tuổi thọ cao hơn, trở thành chủ nhân tương lai của một đất nước không bị ảnh hưởng bởi nicotine.
