Theo GSMA, Việt Nam đang trên lộ trình trở thành nền kinh tế số lớn thứ 2 trong khối ASEAN vào năm 2030. Trong làn sóng cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu, Việt Nam nổi lên như một hiện tượng số đầy năng động. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu Việt Nam sẽ trở thành 'AI Generator' (nhà kiến tạo AI) hay chỉ là 'AI Consumer' (người tiêu dùng AI) lệ thuộc công nghệ nước ngoài?
Bẫy 'AI Consumer': Mặt tối của tiêu dùng công nghệ
Việt Nam đang nắm giữ nhiều lợi thế chiến lược: tốc độ tăng trưởng kinh tế số vượt bậc, thị trường di động bùng nổ, và được GSMA xếp vào nhóm các nền kinh tế ưu tiên thiết bị di động dẫn dắt khu vực. Chỉ số Quốc gia Số 2025 cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm dẫn đầu, với mục tiêu đạt 99% độ phủ sóng 5G vào năm 2030. Hạ tầng số được chuẩn bị bài bản, bao gồm chính sách trợ cấp 15% cho trạm 5G, tạo bệ phóng cho AI và sản xuất thông minh.
Ông Julian Gorman, Giám đốc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, bày tỏ sự tự tin rằng Việt Nam có đủ tố chất để vượt qua mác quốc gia thuần tiêu thụ công nghệ. Qua các cuộc gặp với doanh nghiệp công nghệ nội địa, ông ấn tượng trước bước tiến và đầu tư nghiêm túc vào giải pháp AI đặc thù. Thay vì sao chép mô hình thế giới, các kỹ sư Việt Nam tập trung 'địa phương hóa' công nghệ, tận dụng đặc thù văn hóa và ngôn ngữ tiếng Việt phức tạp. Đây là 'vũ khí' chiến lược sắc bén, vì các tập đoàn toàn cầu khó tối ưu hóa giải pháp cho người Việt bằng doanh nghiệp bản địa.
Lợi thế từ chiến lược đồng bộ
Phân tích sâu hơn, ông Gorman nhấn mạnh vai trò của chiến lược chỉ đạo từ trên xuống. Nhiều nền kinh tế khác có chuyển dịch 5G mạnh và nguồn nhân lực CNTT lớn, nhưng phát triển manh mún do thiếu định hướng quốc gia. Ngược lại, cam kết của Chính phủ Việt Nam qua Chương trình Chuyển đổi số Quốc gia, mục tiêu lọt top 30 quốc gia số vào năm 2030, tạo lực đẩy đồng bộ từ chính sách, thuế quan đến định hướng băng tần. Sự đồng lòng giúp các 'sếu đầu đàn' như Viettel, FPT, VNPT quy hoạch nguồn lực, đầu tư vào hạ tầng tính toán hiệu năng cao và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) bản địa.
Thách thức từ sự lệ thuộc
Tuy nhiên, khoảng cách từ hạ tầng tốt đến tự chủ AI là vực thẳm. Hiện tại, phần lớn người dùng và doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận AI dưới góc độ tiêu dùng: tích hợp ChatGPT vào chăm sóc khách hàng, dùng Midjourney thiết kế quảng cáo, hay ứng dụng công cụ nước ngoài. Việc này cải thiện năng suất tức thời, nhưng về bản chất, chúng ta vẫn là khách hàng trả phí cho bộ não nhân tạo được huấn luyện bằng dữ liệu và văn hóa phương Tây. Lệ thuộc công nghệ ngoại nhập đồng nghĩa với rủi ro về chủ quyền dữ liệu và an ninh mạng.
Bà Jeanette Whyte (Giám đốc Chính sách công APAC của GSMA) chia sẻ khảo sát: tại Việt Nam, người tiêu dùng lo ngại rò rỉ dữ liệu, nhưng 74% sẵn sàng chia sẻ nếu được bảo vệ quyền riêng tư và chống lừa đảo. Sự lo lắng có cơ sở khi công nghệ deepfake do AI hỗ trợ đang bùng nổ. AI được dùng để tăng cường bảo mật, nhưng cũng là vũ khí của mạng lưới lừa đảo xuyên biên giới. Nếu Việt Nam chỉ là 'AI Consumer', sẽ mãi ở thế bị động, tốn kém ngoại tệ và không kiểm soát triệt để an ninh quốc gia.
Lợi thế nhân lực
Để thoát bẫy tiêu dùng, Việt Nam phải chuyển mình thành 'AI Generator': tự chủ thiết kế, huấn luyện và vận hành mô hình AI phục vụ người Việt và xuất khẩu. Theo ông Julian, mọi cách mạng công nghệ đều do con người quyết định. Việt Nam sở hữu 'mỏ vàng' dân số trẻ, nhạy bén công nghệ, giàu tham vọng. Giới trẻ nhanh chóng làm chủ công cụ số, nhưng cần chiến lược nâng cấp kỹ năng toàn diện để chuyển từ người dùng thành thạo sang người kiến tạo.
Nhiệm vụ then chốt là mở rộng quy mô đào tạo kỹ năng số nâng cao và năng lực nghiên cứu AI chuyên sâu. Lực lượng lao động không chỉ viết mã nguồn, mà phải thiết kế kiến trúc hệ thống, xử lý dữ liệu lớn và tối ưu hóa thuật toán cho các ngành giá trị gia tăng cao. Đây là đội ngũ nòng cốt tham gia nghiên cứu, phát triển và 'tạo ra AI' thay thế dần công cụ ngoại nhập.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để tự định vị lại trên bản đồ số thế giới. Với lợi thế nhân lực trẻ, sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và đặc thù văn hóa, ngôn ngữ bản địa, con đường trở thành 'AI Generator' đang rộng mở hơn bao giờ hết.
