Gặp chuyện tình cảm, chọn nghề nghiệp, giải tỏa stress: Vì sao giới trẻ đang giao cuộc đời mình cho AI? Sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn không chỉ tái định hình phương thức lao động trí óc, mà đang âm thầm tạo ra một cuộc dịch chuyển hành vi sâu sắc trong đời sống tinh thần của thế hệ trẻ.
Người trẻ tìm đến AI để giải tỏa bế tắc
Trong tâm lý học, xu hướng chuyển áp lực ra bên ngoài là cơ chế con người dịch chuyển những xung đột nội tâm sang một đối tượng khác để tìm kiếm sự giải tỏa. Trước đây, quá trình này cần đến sự tương tác xã hội giữa người với người. Ngày nay, một bộ phận lớn giới trẻ đang thực hiện quy trình này trực tiếp với các chatbot AI.
Báo cáo khảo sát hành vi thế hệ số được công bố trên chuyên trang phân tích Nippon.com chỉ ra một thực tế đáng kinh ngạc khi có tới 49,9% nữ sinh thừa nhận thường xuyên sử dụng trí tuệ nhân tạo để xin lời khuyên hoặc tâm sự về các vấn đề cá nhân. Đồng thời, một nghiên cứu đột phá được công bố trên tạp chí y khoa uy tín JAMA Pediatrics bởi Viện Nghiên cứu RAND vào tháng 6 năm 2026 cũng xác nhận xu hướng này khi chỉ ra rằng có tới 19,2% thanh thiếu niên và người trẻ tuổi tìm đến các chatbot AI để xin lời khuyên giải tỏa mỗi khi cảm thấy buồn bã, giận dữ hoặc căng thẳng. Những con số này phản ánh một làn sóng ngầm mạnh mẽ khi giới trẻ tự thiết lập các mối quan hệ tương tác tâm lý trực tiếp với các thuật toán máy tính.
Minh Thư, một sinh viên tại Hà Nội. Đối diện với những rạn nứt trong tình yêu và sự hoang mang không thể chia sẻ cùng ai, Thư lựa chọn AI làm bộ lọc cảm xúc và người giải mã vận mệnh. Cô nhập thông tin ngày tháng năm sinh của cả hai để nhờ AI phân tích tử vi, thậm chí chụp ảnh các lá bài Tarot tự bốc để yêu cầu máy móc giải nghĩa và dự báo tương lai của mối quan hệ.
Thư bộc bạch: “Nhiều lúc gặp trắc trở trong mối quan hệ, lòng cứ nghẹn lại mà chẳng biết nhắn tin cho ai. Cũng ngại chia sẻ những chuyện tiêu cực với bạn bè, bố mẹ thì càng không hiểu chuyện yêu đương của mình. Thế là mình nhắn cho ChatGPT, nhờ nó phân tích xem có nên chia tay không, rồi ghi cả ngày sinh hai đứa bảo nó xem tử vi hộ. Biết là máy móc thôi, nhưng thấy nó gõ ra từng dòng dỗ dành, rep ngay lập tức không bắt mình đợi, tự dưng mình thấy nhẹ lòng hẳn”. Ở đây, AI đóng vai trò như một mỏ neo tinh thần tạm thời, giúp giải tỏa áp lực tức thì cho người trẻ.
Trường hợp thứ hai nguy hiểm hơn, đó là sự bế tắc trong định hướng tương lai dẫn đến việc phó thác quyết định cho công nghệ. Đức Duy, một sinh viên năm ba ở độ tuổi 20, đang trong giai đoạn hoang mang trước ngưỡng cửa ra trường. Giữa những mơ hồ về năng lực bản thân và yêu cầu khắt khe của thị trường lao động, Duy chọn cách cầu cứu thuật toán.
Duy chia sẻ: “Đợt tìm chỗ thực tập, nhìn đống yêu cầu tuyển dụng của các công ty mà mình muốn stress luôn. Không biết mình hợp với chỗ nào, nộp bừa thì sợ trượt. Thế là mình quăng hết CV, bảng điểm vào AI rồi bảo nó chọn hộ nơi thực tập tốt nhất. Lúc nó đưa ra lộ trình chi tiết, mình thở phào vì không phải đau đầu nghĩ nữa. Nhưng giờ thành ra dở, đến cái email gửi nhà tuyển dụng mình cũng phải hỏi nó duyệt lại mới dám gửi, cảm giác không có máy tính chọn hộ là mình lo không dám tự quyết cái gì luôn”. Từ sự thỏa mãn ban đầu khi nhận được các gợi ý sẵn có, Duy dần trượt dài vào thói quen nghiện tham vấn AI trước mọi quyết định, từ việc soạn thảo email gửi nhà tuyển dụng cho đến cách phản hồi phỏng vấn. Đây là biểu hiện rõ ràng của sự phó thác quyền tự quyết.
Để lý giải sự lên ngôi của quân sư AI
Trong thế giới tinh thần của người trẻ, trước hết cần nhìn vào cảm giác an toàn tuyệt đối trước bộ lọc phán xét xã hội. Khi đối thoại với con người, người trẻ luôn phải đối mặt với nỗi sợ bị dán nhãn, đánh giá hay rò rỉ thông tin cá nhân. AI triệt tiêu hoàn toàn rào cản này bằng cách chấp nhận mọi khía cạnh tối tăm, yếu đuối và thậm chí là những lo lắng hoang đường nhất của người dùng với một thái độ trung dung được lập trình sẵn.
Bên cạnh đó, AI giải quyết triệt để bài toán về sự hiện diện vô điều kiện. Trong một xã hội vận hành với tốc độ chóng mặt, sự bận rộn của mỗi cá nhân vô tình thu hẹp không gian dành cho việc lắng nghe sâu. AI lấp đầy khoảng trống đó bằng sự sẵn sàng tuyệt đối, không có khái niệm trễ giờ hay mệt mỏi. Nghiên cứu của Viện RAND ghi nhận có đến 91,7% người dùng trẻ đánh giá những lời khuyên từ chatbot là hữu ích. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng cảnh báo rằng mức độ hài lòng này thực chất bắt nguồn từ xu hướng nịnh nọt và tâng bốc người dùng được lập trình sẵn trong hệ thống nhằm giữ chân khách hàng, chứ không phản ánh đúng chất lượng điều trị lâm sàng.
Nguy cơ lệ thuộc
Mối nguy lớn nhất khi người trẻ coi AI là quân sư không nằm ở việc họ tìm kiếm sự an ủi, mà nằm ở việc họ ủy thác quyền đưa ra quyết định. Đáng lo ngại hơn, nghiên cứu của tạp chí JAMA Pediatrics tiết lộ rằng có đến 63,3% người trẻ tự giải quyết các khủng hoảng tinh thần bằng chatbot AI trong âm thầm và tuyệt đối không chia sẻ điều này với bất cứ ai xung quanh. Sự khép kín này vô tình cắt đứt sợi dây liên kết xã hội thực tế, đẩy họ lún sâu vào thế giới ảo tưởng cô lập.
Để không rơi vào bẫy lệ thuộc công nghệ, người trẻ cần chủ động thiết lập những ranh giới nghiêm ngặt trong tương tác với công nghệ. Trước hết, cần định vị AI như một bộ lọc nhận thức thay vì là nơi đưa ra đáp án cuối cùng. Việc viết suy nghĩ lộn xộn vào ô chat hoạt động hiệu quả như một liệu pháp viết giúp cấu trúc lại vấn đề, nhưng hãy để AI đề xuất các kịch bản hành động, còn quyền lựa chọn kịch bản nào và thực thi ra sao phải hoàn toàn thuộc về ý chí độc lập của bản thân.
Song song với đó, việc tái kết nối với các nguồn lực xã hội thực tế thông qua gia đình, thầy cô, bạn bè hay các chuyên gia tâm lý chuyên nghiệp vẫn là con đường duy nhất để giải quyết tận gốc các khủng hoảng tinh thần. AI có thể là một người lắng nghe kiên nhẫn nhất, một quân sư túc trực sẵn sàng đáp ứng mọi mệnh lệnh của con người. Nhưng suy cho cùng, đó vẫn chỉ là một tấm gương kỹ thuật số phản chiếu lại chính những nỗi sợ hãi và băn khoăn của chúng ta. Đằng sau ánh sáng xanh của màn hình điện thoại, những lựa chọn quan trọng, những vấp ngã và sự trưởng thành của tuổi trẻ vẫn là một hành trình đầy thử thách mà mỗi người bắt buộc phải tự bước đi bằng đôi chân và khối óc của chính mình.
