Trong suốt cuộc chiến, Ukraine đã chiến đấu mà không có lực lượng không quân hiện đại theo tiêu chuẩn mà Mỹ và NATO coi là thiết yếu cho các chiến dịch tác chiến quy mô lớn. Nước này thiếu tiêm kích tiên tiến, máy bay tiếp dầu, máy bay cảnh báo sớm trên không, nền tảng tác chiến điện tử và vũ khí chính xác với số lượng đủ lớn. Ukraine phải hoạt động dưới cái bóng của mạng lưới phòng không dày đặc của Nga cùng các cuộc tấn công liên tục bằng tên lửa và phương tiện không người lái.
Chiến thuật thay thế không quân truyền thống
Tuy nhiên, Ukraine hiện đang tạo ra một số hiệu quả tác chiến tương tự như những gì các lực lượng không quân truyền thống hướng tới: làm gián đoạn hậu cần, hệ thống chỉ huy - kiểm soát, tập kích phòng không. Có hai loại nhiệm vụ liên quan trực tiếp đến việc tạo ra những điều kiện này: ngăn chặn trên không và tấn công chiến lược thông thường.
Làm gián đoạn hậu cần
Một đơn vị Nga ở tiền tuyến chỉ là phần nổi của một cơ thể quân sự lớn hơn nhiều. Phía sau nó là các kho nhiên liệu, kho đạn, cơ sở sửa chữa, nút giao đường sắt, cầu cống, sở chỉ huy, trạm chuyển tiếp thông tin liên lạc, các khẩu đội phòng không, lực lượng dự bị và các tuyến vận tải. Nếu những hệ thống đó liên tục bị gián đoạn, mặt trận sẽ trở nên mong manh. Đó chính là khái niệm ngăn chặn trên không truyền thống, được điều chỉnh cho phù hợp với thực tế của cuộc chiến tại Ukraine.
Theo học thuyết của Mỹ, ngăn chặn trên không nhằm phá hủy, làm gián đoạn, trì hoãn hoặc chuyển hướng tiềm lực quân sự của đối phương trước khi chúng có thể được sử dụng chống lại quân ta. Theo truyền thống, nhiệm vụ này được thực hiện bởi tiêm kích, máy bay ném bom, vũ khí tấn công ngoài vùng phòng không và mạng lưới tình báo - giám sát - trinh sát tích hợp. Ukraine không có cấu trúc lực lượng đó với số lượng đủ lớn. Nhưng nước này đang xây dựng một mạng lưới thay thế gồm cảm biến, người vận hành, UAV, tên lửa hành trình, tác chiến điện tử, tác chiến mạng, lực lượng đặc nhiệm, vũ khí tấn công ngoài vùng phòng không và hiện nay là các tiêm kích phương Tây với số lượng hạn chế.
Cơ hội nằm ở việc kết hợp tất cả các thành phần đó thành một chiến dịch thống nhất, thay vì coi chúng là những loại trang bị riêng lẻ. Ví dụ, Crimea từ lâu được Moscow xem như một tàu sân bay không thể đánh chìm và trung tâm hậu cần quan trọng. Tuy nhiên, Ukraine đang tìm cách cô lập khu vực này khỏi Nga bằng các cuộc tập kích vào cầu, phà, tuyến hậu cần tiếp viện then chốt.
Sự phát triển của năng lực tấn công không người lái
Sự phát triển của năng lực tấn công không người lái tầm trung và tầm xa của Ukraine giúp nước này có thể tiến hành các chiến dịch ngăn chặn trên không hiệu quả. Những vũ khí này thường được gọi chung là UAV, nhưng nhiều hệ thống thực chất nên được hiểu là máy bay không người lái, đạn tuần kích hoặc tên lửa hành trình. Dù gọi bằng tên gì, giá trị tác chiến của chúng là rất rõ ràng. Chúng cho phép Ukraine vươn xa vượt khỏi tiền tuyến, tấn công hạ tầng quân sự và hậu cần của Nga, đồng thời tranh chấp chiều sâu chiến trường.
Sự kết hợp linh hoạt giữa UAV và máy bay có người lái
UAV không phải là sự thay thế cho không quân truyền thống. Đây là cơ hội để chúng tích hợp với nhau. Các UAV tầm trung có thể chế áp, đánh lạc hướng, làm quá tải và buộc hệ thống phòng không Nga phải lộ diện. Trong khi đó, máy bay chiến đấu truyền thống có thể tận dụng các khoảng trống mà UAV tạo ra bằng cách bảo vệ không phận, phóng vũ khí tấn công ngoài vùng phòng không, thực hiện nhiệm vụ đối không và hỗ trợ các chiến dịch tiến công hợp đồng quân binh chủng.
F-16 và Mirage 2000 của Ukraine mang lại những điều mà UAV không thể cung cấp: tốc độ, sức công phá của các loại bom nặng khoảng 900kg, năng lực đối không và quan trọng nhất là một con người có thể đưa ra quyết định tức thời trong buồng lái để phản ứng với các tình huống thay đổi nhanh chóng. Sự kết hợp giữa máy bay có người lái và UAV tạo ra những năng lực tác chiến phi đối xứng của Ukraine trước Nga.
Lý thuyết chiến thắng của Nga bị thách thức
Lý thuyết chiến thắng của Nga phụ thuộc rất lớn vào cuộc chiến tiêu hao. Moscow tin rằng trong cuộc chiến về sức bền này, ai là bên có thể duy trì lâu hơn sẽ đạt được lợi thế. Vì vậy, Ukraine muốn tập kích vào hệ thống duy trì sức chiến đấu của quân đội Nga, chứ không chỉ vào các đơn vị đang chiến đấu ngoài tiền tuyến.
UAV tầm trung có thể tạo ra ưu thế bất đối xứng theo nhiều cách. Thứ nhất, chúng có thể tạo ra số lượng lớn với chi phí mà Nga khó theo kịp. Một UAV tương đối rẻ tiền nhưng buộc Nga phải sử dụng tên lửa phòng không đắt đỏ, di chuyển radar, gia cố cơ sở hậu cần hoặc rút phòng không khỏi tiền tuyến đã tạo ra giá trị, ngay cả khi nó không phá hủy được mục tiêu dự kiến. Thứ hai, chúng có thể kéo giãn hệ thống phòng thủ của Nga trên một khu vực địa lý rộng lớn. Nga không thể bảo vệ mọi tuyến đường sắt, cây cầu, kho nhiên liệu, sở chỉ huy, cơ sở điện năng và trận địa phòng không từ Lugansk đến Crimea rồi sâu vào lãnh thổ Nga. Thứ ba, chúng có thể hỗ trợ không quân truyền thống. Các phương tiện tấn công không người lái có thể ghi nhận phản ứng của phòng không Nga, buộc radar đối phương phát sóng, xác định các khoảng trống phòng thủ và làm quá tải hệ thống phòng thủ cục bộ. Thứ tư, chúng có thể thay đổi nhịp độ chiến sự. Chiến dịch trên bộ của Nga dựa vào tính lặp lại và dự đoán được: tích trữ, pháo kích, tấn công, tiếp viện rồi lặp lại. Một chiến dịch ngăn chặn trên không kéo dài sẽ phá vỡ nhịp điệu đó.
