Tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ (ASCO) diễn ra ở Chicago tuần này, một cột mốc quan trọng đã được ghi nhận: lần đầu tiên một trong năm báo cáo quan trọng nhất của hội nghị trình bày kết quả thử nghiệm lâm sàng được tiến hành hoàn toàn tại Trung Quốc. Sự kiện này đánh dấu sự trỗi dậy mạnh mẽ của ngành công nghệ sinh học Trung Quốc, đặt ra thách thức trực tiếp đối với vị thế dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực phát triển thuốc.
Trung Quốc tạo cú sốc tại hội nghị y khoa Mỹ
Trong nhiều thập kỷ, các hội nghị ung thư quốc tế thường tập trung vào những thử nghiệm lâm sàng từ Mỹ và châu Âu. Tuy nhiên, theo báo The New York Times, năm nay chứng kiến sự thay đổi lớn khi Trung Quốc nổi lên như một cường quốc mới trong lĩnh vực phát triển thuốc. Tiến sĩ Otis Brawley, giáo sư tại Đại học Johns Hopkins, người tham dự ASCO từ năm 1989, nhận xét: “Điều này cho thấy ngành công nghệ sinh học của Trung Quốc đã thực sự tạo được dấu ấn của mình.”
Tốc độ phát triển của ngành công nghệ sinh học Trung Quốc diễn ra nhanh chóng. Chỉ trong vài năm, lĩnh vực từng bị xem là trì trệ đã vươn lên thành một lực lượng lớn trong việc phát minh và thử nghiệm các loại thuốc tiên tiến. Điều này khiến nhiều quan chức, lãnh đạo doanh nghiệp và bác sĩ Mỹ lo ngại rằng việc đổi mới dược phẩm dịch chuyển sang Trung Quốc có thể gây ra rủi ro cho nghiên cứu khoa học, bệnh nhân Mỹ và ngành công nghệ sinh học nước này. Họ sợ Mỹ sẽ mất quyền kiểm soát đối với các loại thuốc mới và đánh mất vị thế dẫn đầu vốn duy trì trong nhiều thập kỷ.
Lo ngại về sự phụ thuộc vào Trung Quốc
Trong bối cảnh căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh gia tăng, cả đảng Dân chủ lẫn đảng Cộng hòa đều bày tỏ lo ngại về sự phụ thuộc của Mỹ vào thuốc generic và nguyên liệu dược phẩm từ Trung Quốc. Tổng thống Donald Trump đã ký một đạo luật nhắm trực tiếp vào Trung Quốc, cấm các cơ quan chính phủ ký hợp đồng với một số nhà cung cấp công nghệ sinh học nước ngoài từ các quốc gia bị coi là đối thủ.
Một mối lo khác là liệu các loại thuốc phát triển tại Trung Quốc có mang lại hiệu quả tương tự đối với bệnh nhân Mỹ hay không. Một số nghiên cứu cho thấy bệnh nhân ung thư phổi châu Á thường có thời gian sống lâu hơn và đáp ứng tốt hơn với liệu pháp miễn dịch so với các nhóm dân cư khác. Tuy nhiên, Trung Quốc có tỷ lệ hút thuốc cao, trong khi bệnh nhân ung thư phổi có tiền sử hút thuốc thường có tiên lượng xấu hơn. Sự khác biệt về phác đồ điều trị cũng khiến việc so sánh trở nên phức tạp.
Tiến sĩ Peter Marks, cựu quan chức cấp cao của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), cho biết: “Nhìn chung, kết quả tại Trung Quốc có vẻ khả quan hơn. Nhưng đây vẫn là một khu vực chứa đựng nhiều rủi ro. Tôi nghĩ rất nhiều người trong chúng ta thực sự lo ngại.”
Ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc
Theo DealForma, gần một nửa các thương vụ dược phẩm lớn trong năm nay liên quan đến các loại thuốc có nguồn gốc từ Trung Quốc, trong khi tỷ lệ này gần như bằng không trong thập niên 2010. Xu hướng này được thể hiện rõ tại ASCO năm nay. Bên cạnh ivonescimab, nhiều báo cáo khác giới thiệu các loại thuốc điều trị ung thư được phát minh và thử nghiệm tại Trung Quốc trước khi được các tập đoàn lớn như Pfizer, Merck hay Bristol-Myers Squibb mua lại.
Các loại thuốc mà Merck mua lại đã gây chú ý lớn sau khi dữ liệu công bố đầu tháng này cho thấy hiệu quả vượt trội trong việc làm chậm tiến triển khối u ở bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn cuối tại Trung Quốc. Thông thường, các công ty Trung Quốc giữ quyền kinh doanh tại thị trường nội địa, trong khi các tập đoàn dược phẩm quốc tế mua quyền phân phối tại Mỹ. Điều này khiến nhiều công ty khởi nghiệp Mỹ phát triển các loại thuốc tương tự bị bỏ lại phía sau.
Những người chỉ trích Trung Quốc cho rằng ngày càng xuất hiện xu hướng các nhà phát triển thuốc Trung Quốc sao chép phát minh của Mỹ. Để tự bảo vệ, một số công ty công nghệ sinh học Mỹ đã hạn chế công bố nghiên cứu hoặc tham gia các hội nghị khoa học. Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ Robert F. Kennedy Jr. từng nói với các nhà lập pháp hồi tháng 4: “Trung Quốc đang lấy đi thị phần của chúng ta.”
Cuộc chiến phòng thí nghiệm
Chris Kronp, một trợ lý cấp cao của ông Kennedy, phát biểu tại Hội nghị Hành động Chính trị Bảo thủ rằng: “Đây không phải cuộc chiến của tên lửa và xe tăng. Đây là cuộc chiến của các phòng thí nghiệm và những loại thuốc cứu sinh. Đây là cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc về đổi mới và công nghệ sinh học.”
Hiện nay, phần lớn các loại thuốc được phát minh tại Trung Quốc vẫn được các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia phát triển để phục vụ thị trường Mỹ. Tuy nhiên, một số ý kiến lo ngại rằng nếu các công ty Trung Quốc trực tiếp tham gia thị trường Mỹ với quy mô lớn hơn, nước này có thể trở nên phụ thuộc vào các loại thuốc cứu sinh được cấp bằng sáng chế từ Trung Quốc. Max, lãnh đạo phụ trách lĩnh vực bệnh truyền nhiễm tại Eli Lilly, cảnh báo điều đó có thể tạo ra “một eo biển Hormuz mới”.
Nghị sĩ Cộng hòa John Moolenaar của bang Michigan đã đề xuất cấm FDA xem xét dữ liệu lâm sàng từ Trung Quốc và hạn chế các giao dịch giữa các công ty dược Mỹ với doanh nghiệp Trung Quốc, nhưng đề xuất này chưa nhận được nhiều sự ủng hộ.
Tiến sĩ Richard Pazdur, người nhiều năm phụ trách chương trình đánh giá thuốc điều trị ung thư của FDA, từ lâu nổi tiếng với quan điểm không phê duyệt thuốc chỉ dựa trên dữ liệu nghiên cứu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, trong một bài bình luận đăng trên tạp chí JAMA hồi tháng 3, ông cho rằng các cơ quan quản lý cần chuẩn bị cho một tương lai mà nhiều liệu pháp quan trọng có thể được nghiên cứu chủ yếu hoặc hoàn toàn tại Trung Quốc.
Emily Hilliard, người phát ngôn Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ, cho biết FDA sẽ đánh giá liệu các thử nghiệm lâm sàng có đầy đủ, được kiểm soát tốt, đáng tin cậy và phù hợp với nhóm bệnh nhân Mỹ hay không.
Ảnh hưởng toàn cầu của ASCO
Được thành lập năm 1964 bởi bảy bác sĩ ung thư tại Mỹ, ASCO đã phát triển cùng với sự mở rộng của ngành điều trị ung thư trên toàn thế giới. Trong lĩnh vực nghiên cứu ung thư, việc được lựa chọn trình bày trong số bốn hoặc năm báo cáo quan trọng nhất của hội nghị thường niên được xem là một vinh dự đặc biệt. Đây là những nghiên cứu được đánh giá có khả năng tác động lớn nhất đến thực hành lâm sàng.
Tiến sĩ Clifford Hudis, Giám đốc điều hành ASCO, cho biết đây là lần đầu tiên một vị trí quan trọng như vậy được trao cho một nghiên cứu chỉ tuyển bệnh nhân tại Trung Quốc. Trường hợp gần nhất xảy ra vào năm 2021, khi một nghiên cứu về liệu pháp miễn dịch chủ yếu được tiến hành ở Trung Quốc nhưng vẫn có một số điểm nghiên cứu tại Đài Loan và Singapore. Hudis khẳng định ASCO tập trung vào việc cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân ở mọi nơi trên thế giới.
Quyết định này đã làm bùng lên nhiều tuần tranh luận trong giới y khoa. Nhà đầu tư công nghệ sinh học Christopher Westphal gọi đây là “lễ trưởng thành của Trung Quốc”.
