Một hiểu lầm kéo dài về Trịnh Công Sơn và Bob Dylan
Nhiều người xem Trịnh Công Sơn là “Bob Dylan của Việt Nam”. Song theo tác giả, giữa hai nhạc sĩ tồn tại những khác biệt căn bản về tư tưởng và thế giới quan. Như đã giải thích ở phần Dẫn nhập, vào tháng 3/2011, khi tôi lần đầu hay biết sẽ có một buổi hòa nhạc Bob Dylan - Trịnh Công Sơn ở TP.HCM, một huyễn tưởng hâm mộ bắt đầu thành hình trong tâm trí tôi. Khi được giới thiệu, Bob Dylan, bằng dăm câu tiếng Việt học vội, sẽ bày tỏ sự trân trọng đối với thành tựu của Trịnh Công Sơn, đặc biệt là các bài ca phản chiến, và rồi để vinh danh Trịnh Công Sơn, Dylan sẽ hát ca khúc phản kháng nổi tiếng nhất của mình, “Blowin’ in the Wind”. Kế đến, em gái của Trịnh Công Sơn, Trịnh Vĩnh Trinh, sẽ hát một ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn, có thể là bài “Đại bác ru đêm”, và Dylan – tiếng Việt của ông cải thiện nhanh chóng – sẽ cùng bà hát điệp khúc cuối. Kết màn, Joan Baez và Khánh Ly, cả hai đều đã có tuổi nhưng vẫn xinh đẹp, sẽ xuất hiện từ hai bên cánh gà và hát các phiên bản song ngữ ca khúc “Forever Young” của Dylan và “Hãy yêu nhau đi” của Trịnh Công Sơn, mời mọi ca sĩ, các thành viên ban nhạc, cũng như khán giả cùng họ hòa vang các điệp khúc cuối.
Sẽ hay hơn biết mấy nếu một vài yếu tố trên đã được đưa vào buổi hòa nhạc. Ít ra, nó sẽ cho thấy sự tôn trọng hơn với cảm xúc người Việt. Nhưng nếu nó thành công trong việc gợi ý rằng Trịnh Công Sơn và Bob Dylan đích thực là “hai tâm hồn đồng điệu”, như các nhà quảng bá khẳng định trong công tác truyền thông trước thềm buổi hòa nhạc, thì đó sẽ là một thắng lợi của kỹ năng giải trí hơn là thực chất, bởi lẽ Trịnh Công Sơn và Bob Dylan là những người rất khác nhau, gợi tả những lối sống rất khác biệt trên thế gian này trong âm nhạc của họ.
Trịnh Công Sơn và Bob Dylan: Những khác biệt về tôn giáo
Theo quan điểm của tôi, những điểm khác biệt ở họ phần lớn quy thuộc về nền tảng tôn giáo khác nhau của họ. Những lời bình luận thiếu chín chắn như “Trịnh Công Sơn là Bob Dylan của Việt Nam”, và “Họ là hai tâm hồn đồng điệu” tạo nên thiện cảm bằng cách đề xuất các nét tương đồng, nhưng chúng lại che lấp những điểm khác biệt thực sự, chắc chắn sẽ xuất hiện sau này khi đối thoại liên văn hóa và liên tôn giáo trở nên sâu sắc hơn. Những khác biệt không nên ngăn cản cuộc đối thoại này diễn ra.
Ta đã thấy rằng, Bob Dylan và Trịnh Công Sơn khác nhau sâu sắc trong cách họ phản ứng cả với nỗi bất hạnh cá nhân – ví như, một mối tình dang dở hay bất trắc – lẫn những thảm họa chính trị như chiến tranh và bất công xã hội. Trong khi Trịnh Công Sơn thường phản ứng với những thất vọng cá nhân và chính trị bằng nỗi buồn và lòng từ bi, Bob Dylan lại hay đáp trả bằng sự pha trộn của thách thức, tức giận, và oán hờn.
Những phản ứng khác nhau của họ dẫn đến các ca khúc có sắc thái rất khác và thông điệp cũng rất khác về việc nên sống trên đời này thế nào. Khi lý giải những khác biệt này, tôi đã thảo luận các sự kiện then chốt trong cuộc đời của hai nhạc sĩ, những khác biệt về truyền thống văn chương và âm nhạc, cũng như những khác biệt trong tính cách. Giờ thì, tôi sẽ thảo luận những khác biệt tôn giáo: việc Dylan sinh trưởng trong một nền văn hóa chủ yếu là Do Thái-Kitô giáo, trong khi Trịnh Công Sơn sinh trưởng trong một nền văn hóa chủ yếu là Phật giáo.
Tôi nhấn mạnh sự khác biệt tôn giáo này bởi lẽ tôi tin rằng nó là điểm khác biệt quan yếu nhất giữa hai ca sĩ - nhạc sĩ này, và giúp ta hiểu được những khu biệt khác mà tôi đã thảo luận. Nói cách khác, tôi đang đề xuất rằng tôn giáo tác động sâu sắc đến mọi người, kể cả những người tự xưng họ chỉ là tín đồ của đức tin trên danh nghĩa.
