Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, các triết gia đang trở thành nhân lực được săn đón trong ngành công nghệ. Theo số liệu từ Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York công bố đầu năm nay, tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân triết học tại Mỹ năm 2024 là 5,1%, thấp hơn đáng kể so với mức 7% của cử nhân khoa học máy tính. Nhiều sinh viên triết học ưu tú được các công ty AI mời chào ngay từ khi chưa tốt nghiệp.
Triết học đáp ứng nhu cầu của thời đại AI
Ông Luciano Floridi, giáo sư triết học tại Đại học Yale (Mỹ), cho biết tình trạng các khoa triết bị các công ty AI "nẫng mất" giảng viên đang trở nên phổ biến. Các phương pháp tư duy triết học cổ đại, như phương pháp Socrates, được ứng dụng hiệu quả trong phát triển AI. Phương pháp này dựa trên việc giả vờ không biết, liên tục đặt câu hỏi để làm rõ khái niệm, phát hiện mâu thuẫn và chỉ ra hệ quả của một lập luận.
Theo ông Jorg Noller, chuyên gia về triết học và AI tại Đại học Ludwig Maximilian Munich (Đức), những mô hình AI được huấn luyện theo phương pháp Socrates ít tìm cách làm hài lòng người dùng và sẵn sàng theo đuổi sự thật khách quan. Khái niệm "sự vô tri của Socrates" cũng được các công ty AI quan tâm, giúp hạn chế tình trạng quá tự tin của AI – khiếm khuyết mà ông Noller gọi là "sự non nớt của AI".
AI đạo đức đối đầu AI lý trí
Triết học đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường an toàn và hiệu quả của các mô hình AI. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những hành vi đáng lo ngại ở một số mô hình AI, từ né tránh giám sát đến ý định tống tiền người dùng. Một giải pháp được áp dụng là xây dựng "Hiến pháp AI", dựa trên các nguyên tắc từ tác phẩm triết học hoặc văn bản pháp lý, đạo đức.
Công ty Anthropic là một trong những đơn vị tiên phong theo hướng này. "Hiến pháp AI" của họ kết hợp nhiều nguồn, từ tác phẩm của triết gia Immanuel Kant, điều khoản dịch vụ của Apple đến Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Các triết gia đầu quân cho các công ty AI thường tập trung vào hai trường phái đạo đức chính.
Trường phái thứ nhất là đạo đức, bổn phận, đề ra những quy tắc nghiêm ngặt cấm nói dối, ép buộc hoặc coi con người chỉ là công cụ. Theo giáo sư Thomas Powers, các nguyên tắc này giúp hành vi của AI trở nên nhất quán và trung thực hơn. Ông Nick Bostrom, triết gia tại Đại học Oxford, cho rằng AI càng trung thực thì càng ít có khả năng đánh lừa người dùng. Giáo sư Luciano Floridi nhận định các "bản hiến pháp AI" theo trường phái này giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật tốt hơn.
Trường phái thứ hai là hệ quả luận, đánh giá hành động dựa trên cân nhắc lợi ích và tổn hại. ChatGPT của OpenAI và Gemini của Google được cho là theo hướng này. Google cho biết các mô hình AI của hãng được thiết kế nhằm tạo ra "lợi ích tổng thể dự kiến lớn hơn đáng kể so với những rủi ro có thể lường trước". Hệ quả luận cũng đóng vai trò quan trọng trong xe tự lái và hệ thống vũ khí AI.
Câu hỏi của thời đại dành riêng cho triết gia
Những câu hỏi nan giải trong quá trình xây dựng nguyên tắc cho AI tạo ra dư địa cho các triết gia. Ông Stefan Heck, triết gia kiêm CEO của Nauto, đặt câu hỏi: Về mặt đạo đức, liệu có thể chấp nhận ưu tiên cứu người đi bộ trẻ tuổi hơn người lớn tuổi? Ông dự đoán các vụ kiện tụng liên quan đến đạo đức AI sẽ ngày càng nhiều.
Giới quan sát lo ngại hiện tượng mai một năng lực đạo đức của con người khi máy tính ngày càng đưa ra quyết định thay họ. Ông Roman Yampolskiy, chuyên gia về lý thuyết AI tại Đại học Louisville (Mỹ), cho rằng chuẩn mực đạo đức biến đổi qua các thời kỳ và có sự khác biệt giữa các nền văn hóa.
Trước những câu hỏi lớn của thời đại AI, những người lao động đang tìm kiếm cơ hội việc làm nên lưu ý: Có rất nhiều cơ hội dành cho các triết gia trong lĩnh vực AI. Triết học, sau thời gian dài bị người trẻ "thất sủng", có thể sớm trở thành lĩnh vực đầy hứa hẹn.
