Trong bối cảnh các hệ thống tạo sinh văn bản, hình ảnh và âm thanh ngày càng tinh vi trong việc thu thập và biến đổi dữ liệu, vấn đề quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và giới hạn sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI đã trở thành chủ đề gây tranh cãi tại nhiều quốc gia. Các nước phát triển đang có những cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của giới văn nghệ sĩ.
Tình hình tại Mỹ: Tranh chấp pháp lý và các vụ kiện
Tại Mỹ, việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI đang là tâm điểm của nhiều tranh chấp pháp lý, đặc biệt trong lĩnh vực sáng tạo nội dung. Một trong những sự việc gây chấn động là vụ kiện của tờ The New York Times chống lại OpenAI và Microsoft vào cuối năm 2023. Tờ báo cáo buộc rằng các hệ thống AI của hai công ty này đã sử dụng hàng triệu bài báo mà không được phép để phục vụ quá trình huấn luyện. Theo đơn kiện, các mô hình AI không chỉ có thể “đọc” bài báo mà còn xây dựng nội dung mới với sự tương đồng đáng kể, cho thấy ranh giới mong manh giữa học hỏi và sao chép.
Nhiều họa sĩ Mỹ cũng đã tiến hành các vụ kiện tập thể nhằm vào các công ty phát triển AI tạo sinh hình ảnh, cho rằng tác phẩm của họ đã bị sử dụng để huấn luyện mà không có sự đồng thuận hay bồi thường thỏa đáng. Đáng chú ý, phong cách của nhiều tác giả có thể bị tái tạo thông qua AI, khiến họ lo ngại về việc bản sắc cá nhân bị khai thác như một dạng dữ liệu. Trong khi đó, các công ty công nghệ lập luận rằng việc sử dụng dữ liệu trong huấn luyện AI là “fair use” (sử dụng hợp lý), do quá trình này có sự biến đổi và không sao chép trực tiếp tác phẩm gốc. Tuy nhiên, luận điểm này đang dần bị bẻ gãy khi nhiều sản phẩm đầu ra có sự tương đồng đáng kể với nội dung hoặc phong cách gốc.
Trước thực tế này, hệ thống tòa án Mỹ đã và đang từng bước làm rõ cách áp dụng các bộ luật hiện hành đối với AI thông qua các phán quyết cụ thể. Các vụ kiện tập trung vào việc xác định liệu quá trình huấn luyện AI có được coi là “mang tính biến đổi” hay không, cũng như giới hạn mức độ tương đồng giữa dữ liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra. Những vụ kiện này không chỉ dừng lại ở tranh chấp mà còn góp phần thiết lập các tiêu chí đánh giá trách nhiệm pháp lý đối với các mô hình AI.
Vai trò của Cơ quan Bản quyền tác giả Mỹ
Song song đó, Cơ quan Bản quyền tác giả Mỹ (U.S. Copyright Office) đã triển khai các đợt tham vấn công chúng từ năm 2023. Cơ quan này công bố các báo cáo chuyên sâu về AI và quyền tác giả, trong đó làm rõ lập trường rằng các sản phẩm do AI tạo ra sẽ không được bảo hộ nếu thiếu yếu tố sáng tạo của con người. Cơ quan này cũng xem xét các đề xuất liên quan đến trách nhiệm minh bạch dữ liệu huấn luyện và cơ chế cấp phép đối với việc sử dụng tác phẩm có bản quyền.
Một số doanh nghiệp công nghệ đã bắt đầu điều chỉnh chính sách sử dụng dữ liệu, bao gồm ký kết thỏa thuận cấp phép nội dung với các nhà xuất bản hoặc xây dựng cơ chế loại trừ (opt-out) theo yêu cầu của chủ sở hữu tác quyền. Những động thái này cho thấy Mỹ đang hình thành một hệ thống vận hành đa tầng, trong đó tòa án, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng tham gia định hình cách thức sử dụng AI trong lĩnh vực sáng tạo.
Cách tiếp cận của Liên minh châu Âu: Đạo luật AI và các quy định về bản quyền
Liên minh châu Âu (EU) lựa chọn hướng tiếp cận khác: chủ động xây dựng các khung pháp lý dành riêng cho AI. Nổi bật nhất là Đạo luật AI (AI Act), được thông qua năm 2024, thể hiện nỗ lực điều chỉnh toàn diện việc phát triển và ứng dụng AI, bao gồm các vấn đề liên quan đến tác quyền. Một trong những điểm đáng chú ý của AI Act là yêu cầu về tính minh bạch đối với các hệ thống AI tạo sinh. Theo đó, các nhà phát triển mô hình AI phải công bố thông tin tổng quan về dữ liệu được sử dụng trong quá trình huấn luyện, bao gồm cả việc sử dụng nội dung có bản quyền. Ngoài ra, các hệ thống này phải đảm bảo nội dung được tạo ra không vi phạm pháp luật, đồng thời có cơ chế nhận diện rõ ràng đối với sản phẩm AI. Những yêu cầu này nhằm tăng cường khả năng truy vết và xác định trách nhiệm trong trường hợp phát sinh tranh chấp liên quan đến tác quyền.
Bên cạnh Đạo luật AI, EU duy trì áp dụng các quy định trong Chỉ thị Bản quyền (EU Copyright Directive) 2019, đặc biệt trong cơ chế khai thác dữ liệu và văn bản (text and data mining - TDM). Theo đó, các tổ chức có thể sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI trong một số trường hợp cụ thể, nhưng chủ sở hữu tác phẩm có quyền loại trừ (opt-out) việc sử dụng tác phẩm của mình. Điều này tạo ra một công cụ pháp lý cụ thể giúp các nhà sáng tạo kiểm soát cách thức tác phẩm của họ được khai thác trong môi trường số.
Nhìn chung: Thách thức và triển vọng
Các tranh chấp về tác quyền trước AI vẫn thường xuyên xảy ra, góp phần kiểm nghiệm hiệu lực của các công cụ pháp lý nói trên. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, những khoảng trống pháp lý và sự giằng co giữa đổi mới công nghệ và quyền lợi của người sáng tạo càng cần được nhìn nhận một cách điềm tĩnh, với tất cả sự minh bạch và công bằng dành cho con người.
