Đầu thế kỷ XX, nhiều thanh niên Việt Nam hướng sự ngưỡng mộ về “người anh cả da vàng” Nhật Bản sau chiến thắng nước Nga Sa hoàng năm 1905, rồi nô nức Đông Du hay kỳ vọng vào cuộc Cách mạng Tân Hợi 1911 dưới sự dẫn dắt của chủ nghĩa Tam dân. Nhưng Nguyễn Tất Thành đã chọn con đường sang phương Tây để tìm lời giải cho bài toán giải phóng dân tộc. Lý tưởng Tự do – Bình đẳng – Bác ái của nước Pháp đã làm rung động trái tim người thanh niên trẻ. Anh “muốn đi ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác. Sau khi xem xét họ làm thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào ta”.
Năm 1924, từ vốn thực tiễn phong phú, Nguyễn Ái Quốc – nhà cách mạng trẻ từ một nước thuộc địa phương Đông – đã nêu quan điểm hoàn toàn mới: “Xem xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông”. Ông cũng là người đầu tiên vượt ra ngoài khuynh hướng “tả” nhấn mạnh đấu tranh giai cấp của Quốc tế Cộng sản, khi khẳng định chủ nghĩa dân tộc là động lực lớn của đất nước.
Trong những năm 1920, nhiều nhà cách mạng phương Tây xem các dân tộc thuộc địa là lạc hậu, cho rằng cách mạng chỉ có thể tiến hành khi giải phóng giai cấp công nhân ở “chính quốc”. Nguyễn Ái Quốc dũng cảm đấu tranh cho quan điểm: Cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa không hoàn toàn phụ thuộc vào cách mạng vô sản ở chính quốc; nhân dân thuộc địa có thể tự giải phóng và giành thắng lợi trước. Luận điểm độc lập, sáng tạo này đã dẫn đường cho phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam đi đến thành công của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Nhà nghiên cứu Gabrien Bone nhận xét: “Công trình phân tích về thuộc địa của Hồ Chí Minh vượt xa tất cả những gì mà cho đến lúc bấy giờ các nhà lý luận Marxit đã nói... Hồ Chí Minh đã soạn thảo một chùm lý luận đầy uy tín không thể chối cãi nhằm giải phóng người dân thuộc địa bị áp bức”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận thức rõ khó khăn của con đường xây dựng đất nước. Năm 1946, trả lời phỏng vấn báo chí phương Tây, Người nói: “Muốn cho chủ nghĩa cộng sản thực hiện được, cần phải có kỹ nghệ, nông nghiệp và tất cả mọi người đều được phát triển hết khả năng của mình. Ở nước chúng tôi, những điều kiện ấy chưa có đủ”. Khi lãnh đạo xây dựng đất nước, Người nhấn mạnh tinh thần độc lập, tự chủ, sáng tạo: “Hiện nay đứng về mặt xây dựng chủ nghĩa xã hội, tuy chúng ta đã có những kinh nghiệm dồi dào của các nước anh em, nhưng chúng ta cũng không thể áp dụng những kinh nghiệm ấy một cách máy móc, bởi vì nước ta có những đặc điểm riêng của ta”. Lịch sử cách mạng Việt Nam đã chứng minh những luận điểm sáng tạo và dũng cảm của Hồ Chí Minh là hoàn toàn đúng đắn.
Tìm cách sáng tạo nhất, hiệu quả nhất với tinh thần nhân văn nhất
Năm 1965, khi xem bộ phim tài liệu về cảnh chiến sĩ cho ca-nô chạy tốc độ cao kích nổ thủy lôi từ trường của Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao sự dũng cảm nhưng lo lắng về tính mạng các chiến sĩ. Ý kiến đó thể hiện rõ phong cách tư duy của Người: với mỗi vấn đề, từ nhỏ đến lớn, đều tìm cách giải quyết sáng tạo nhất, hiệu quả nhất với tinh thần nhân văn nhất. Từ đó, chiếc ca-nô không người lái điều khiển từ xa, ký hiệu T5, ra đời để rà phá thủy lôi, bảo đảm giao thông đường thủy và an toàn cho chiến sĩ. Chiếc tàu phá lôi T5 đầu tiên thử nghiệm tháng 5/1968. Ngày 24/8/1972, tàu T5 phá thành công thủy lôi từ trường, khai thông sông Đuống từ Chi Nhị đến Đào Viên (Bắc Ninh). Mẫu tàu này được nhân bản lên 20 chiếc, góp phần làm sạch luồng lạch miền bắc.
Trước kẻ địch mạnh hơn, trí tuệ Việt Nam được phát huy, đánh thắng ưu thế về binh lực, hỏa lực, kỹ thuật và chiến thuật hiện đại. Ở vị trí lãnh đạo tối cao, Chủ tịch Hồ Chí Minh động viên toàn dân phát huy truyền thống chống xâm lược, sáng tạo tối đa lợi thế Việt Nam, hạn chế điểm mạnh của địch, dùng mưu thắng với chi phí thấp nhất. Một dân tộc nhỏ bé, kiên cường đã nêu cao ý chí bảo vệ độc lập, tự do, dám đánh và biết thắng. Hồ Chí Minh đã khơi nguồn cho dòng sức mạnh trí tuệ Việt Nam, tiếp tục cuộn chảy đến hôm nay.
Thế giới đang thay đổi từng giờ. Yếu tố “Sáng tạo” càng cần được nhấn mạnh với mỗi người, mỗi cộng đồng, mỗi đất nước nếu không muốn bị bỏ lại phía sau. Tiếp tinh thần “Học, học nữa, học mãi” phải là “Sáng tạo, sáng tạo nữa, sáng tạo mãi”. Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương lớn của tinh thần đó. Bối cảnh mới hôm nay càng cần phát huy tinh thần ấy.
