Thiếu Phụ Nữ Trong AI: Nguy Cơ Thiên Kiến Giới Và Giải Pháp Thu Hẹp Khoảng Cách
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng phổ biến trong cuộc sống hàng ngày trên toàn cầu, nhưng một vấn đề đáng lo ngại đang nổi lên: khoảng cách kép về giới. Điều này không chỉ thể hiện qua số lượng phụ nữ tham gia phát triển AI còn hạn chế mà còn ở mức độ sử dụng công nghệ này trong cộng đồng nữ giới.
Thực Trạng Khoảng Cách Giới Trong Lĩnh Vực AI
Theo khảo sát năm 2024 của Diễn đàn Oliver Wyman trên 25.000 lao động, chỉ có 51% phụ nữ sử dụng công cụ AI tạo sinh ít nhất một lần mỗi tuần, trong khi tỷ lệ này ở nam giới là 59%. Khoảng cách còn rõ rệt hơn trong nhóm tuổi 18-24, với 71% nam giới so với 59% nữ giới. Đồng thời, báo cáo "Khoảng cách giới toàn cầu" từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới ước tính rằng phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động AI toàn cầu vào năm 2023.
Nhân dịp Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, các chuyên gia đã chia sẻ ý kiến về cách rút ngắn khoảng cách giới trong kỷ nguyên AI, cùng với những cơ hội đào tạo và học bổng dành cho trẻ em gái và phụ nữ Việt Nam trong lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học).
Tầm Quan Trọng Của Người Xây Dựng AI
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thủy, giảng viên cấp cao ngành AI tại Trường Đại học RMIT Việt Nam, nhấn mạnh rằng AI và bình đẳng giới có mối liên hệ mật thiết. Các hệ thống AI học hỏi từ dữ liệu thực tế, nơi vốn tồn tại nhiều bất bình đẳng giới kéo dài. Nếu không có sự tham gia đa dạng của các nhóm khác nhau để nhận diện vấn đề sớm, những định kiến này dễ dàng ăn sâu vào hệ thống và lan rộng.
Bà Thủy giải thích: "AI có thể trở nên thiếu khách quan khi không có đủ phụ nữ tham gia thiết kế và kiểm thử. Nếu đội ngũ phát triển chủ yếu là nam giới, họ có thể bỏ sót những điểm mù ảnh hưởng đến phụ nữ."
Một ví dụ điển hình là công cụ tuyển dụng thử nghiệm của Amazon năm 2018. Do được huấn luyện dựa trên hồ sơ xin việc trong ngành công nghệ - vốn do nam giới áp đảo trong nhiều năm - công cụ này đã học cách tự động hạ điểm những hồ sơ chứa từ khóa liên quan đến phụ nữ, chẳng hạn như "đội trưởng câu lạc bộ cờ vua nữ" hoặc "tốt nghiệp trường nữ sinh". Amazon đã ngừng sử dụng công cụ này sau khi phát hiện thiên kiến, nhưng tiến sĩ Thủy cho rằng đây là minh chứng rõ ràng cho thấy việc thiếu phụ nữ trong các khâu thiết kế, kiểm thử và rà soát có thể khiến những thiên kiến ẩn len lỏi vào hệ thống AI, sau đó bị khuếch đại.
Bà Thủy cũng chỉ ra rằng nhiều đội ngũ phát triển AI hiện nay chủ yếu gồm nam giới có nền tảng tương đồng, dẫn đến khả năng không nhận ra cách hệ thống đối xử thiếu công bằng với phụ nữ hoặc những người từ các nền văn hóa không phải phương Tây. "Việc có thêm phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ châu Á tham gia lĩnh vực AI là rất quan trọng, vì đội ngũ đa dạng mang đến trải nghiệm sống, góc nhìn và hiểu biết văn hóa khác nhau, giúp phát hiện và sửa các thiên kiến tiềm ẩn trước khi chúng lan rộng", bà nói, đồng thời nhắc đến nguy cơ AI dựng sai đặc điểm khuôn mặt Đông Á hoặc tạo hình ảnh nhạy cảm về phụ nữ châu Á.
Chênh Lệch Trong Tiếp Cận Và Sử Dụng AI
Khía cạnh khác của vấn đề là mức độ tiếp cận AI. Nhà nhân học xã hội Catherine Earl, phó giáo sư tại Trường Đại học RMIT Việt Nam, cảnh báo rằng chênh lệch trong tần suất sử dụng AI có thể dẫn đến chênh lệch cơ hội. Nếu phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ trẻ hoặc không có bằng đại học, sử dụng AI ít hơn, họ có nguy cơ bỏ lỡ những cơ hội nghề nghiệp mới.
Đối với phụ nữ tại các doanh nghiệp, AI có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng vốn tồn tại lâu nay, chẳng hạn như ít khả năng tiếp cận tài trợ, cơ hội thăng tiến hoặc các cơ hội phát triển nghề nghiệp khác. Báo cáo về phụ nữ ở nơi làm việc do McKinsey công bố năm 2025 chỉ ra hàng loạt lĩnh vực mà phụ nữ có thể chịu thiệt thòi so với nam giới, và những rủi ro này hoàn toàn có thể hằn sâu trong các hệ thống AI.
Chuyên gia nhấn mạnh rằng sự hiện diện của phụ nữ châu Á trong các đội ngũ phát triển AI là điều cần thiết để hạn chế thiên kiến giới tính và chủng tộc.
Giải Pháp Thu Hẹp Khoảng Cách Giới Trong Thời Đại AI
Theo bà Earl, nếu trường học và nơi làm việc xem việc sử dụng AI là kỹ năng bắt buộc cần phổ cập, trẻ em gái và trai, phụ nữ và đàn ông đều sẽ tự tin sử dụng AI trong đời sống hàng ngày. "Thu hẹp khoảng cách phổ cập AI giữa nam và nữ vào thời điểm này nên được xem là nhiệm vụ giáo dục cơ bản", bà nhận định.
Ở nơi làm việc, bà Earl cho rằng doanh nghiệp Việt Nam có thể đi đầu trong việc xây dựng chính sách và thực hành thúc đẩy sự hòa nhập AI với nhân viên và lãnh đạo nữ. "Việc tài trợ cho nhân viên nữ phát triển sự nghiệp dựa trên kỹ năng AI cơ bản sẽ góp phần tạo sân chơi bình đẳng và giảm nguy cơ phân biệt đối xử về giới tại nơi làm việc", bà khuyến nghị.
Trong khi đó, tiến sĩ Thủy nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đẩy mạnh sự tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển AI. Giải pháp bao gồm cung cấp chương trình học bổng, cố vấn nghề nghiệp và lộ trình phát triển lãnh đạo nhằm khuyến khích nhiều phụ nữ trẻ bước vào ngành và tiến xa hơn trong sự nghiệp.
Những Sáng Kiến Thực Tế Tại Việt Nam Và Quốc Tế
Thực tế, tại Việt Nam, những giải pháp này đang được xúc tiến mạnh mẽ với sự chung tay từ nhiều bên. Ví dụ, tổ chức từ thiện Saigon Children's Charity (TP.HCM) nhiều năm qua triển khai sáng kiến "PowHERful" để hỗ trợ hàng ngàn nữ sinh trên cả nước. Gần đây, sáng kiến này đào tạo 50 nữ sinh "nguồn" và để các em tự về trường mình tổ chức các ngày hội trải nghiệm STEM cho bạn bè đồng trang lứa, dự kiến tiếp cận 1.000 người.
Tại mỗi ngày hội, học sinh được tham gia chuỗi hoạt động thực hành như trò chơi thử thách tư duy logic, tự tay lắp ráp, trình bày mô hình STEM theo nhóm, tham gia cuộc thi tìm hiểu kiến thức STEM hoặc giao lưu cùng các anh chị trong nghề. "Hướng tiếp cận 'nữ sinh dẫn dắt thế hệ tiếp theo' không chỉ giúp học sinh tiếp cận STEM theo cách gần gũi mà còn trao cơ hội để các em rèn luyện sự tự tin, năng lực lãnh đạo và tư duy logic", đại diện tổ chức này cho biết.
Đồng thời, Chính phủ Anh mới đây công bố hai chương trình học bổng dành cho các nữ sinh viên Việt Nam muốn theo học bậc thạc sĩ ở Anh. Mỗi suất học bổng có giá trị tối thiểu 40.000 GBP (khoảng 1,4 tỷ đồng), bao gồm học phí, sinh hoạt phí, chi phí đi lại, visa, phí bảo hiểm y tế và hỗ trợ học tiếng Anh. Ngoài ra, ứng viên trúng tuyển còn được nhận nhiều quyền lợi phi tài chính, như được tạo điều kiện kết nối với các chuyên gia trong lĩnh vực STEM.
Ông James Shipton, Giám đốc Hội đồng Anh ở Việt Nam, chia sẻ về chương trình học bổng "Women in STEM": "Giáo dục là nền tảng của sự đổi mới và tiến bộ, và việc hỗ trợ phụ nữ trong lĩnh vực STEM là yếu tố then chốt để xây dựng một tương lai tốt đẹp và rộng mở hơn cho tất cả mọi người."
