Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, các tổ chức phản động đã thay đổi chiến thuật hoạt động. Thay vì tuyên truyền trực diện hay kích động tụ tập đông người như trước đây, chúng khoác lên mình lớp vỏ bọc công nghệ, kỹ năng số và hỗ trợ cộng đồng. Sự thay đổi này có chủ đích rõ ràng, bởi không gian mạng hiện là môi trường lan tỏa thông tin nhanh nhất, vượt qua mọi biên giới địa lý, tiếp cận mọi đối tượng. Đây chính là "mảnh đất" mà các thế lực thù địch tìm cách khai thác nhằm tác động nhận thức xã hội, gieo rắc tâm lý cực đoan và xây dựng mạng lưới ảnh hưởng.
Chiêu trò "biến hình" tinh vi
Không chỉ riêng tổ chức Rise, nhiều tổ chức phản động lưu vong hiện nay đều chuyển hướng sang hoạt động dưới dạng "dự án cộng đồng", "mạng lưới hỗ trợ kỹ năng", "chương trình đào tạo lãnh đạo trẻ", "diễn đàn xã hội" hay "truyền thông độc lập". Thay vì công khai kêu gọi chống phá, chúng lựa chọn cách tạo dựng ảnh hưởng lâu dài, âm thầm len lỏi vào nhóm người trẻ quan tâm tới các vấn đề xã hội, môi trường, nhân quyền, công nghệ hay hoạt động cộng đồng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một "hệ sinh thái ảnh hưởng".
Trong hệ sinh thái này, công nghệ được sử dụng như công cụ trung gian để hình thành niềm tin và tạo kết nối. Một khóa học về "an toàn số", lời mời tham gia "mạng lưới cộng đồng", ứng dụng liên lạc mã hóa hay diễn đàn trực tuyến tưởng chừng vô hại có thể trở thành điểm khởi đầu cho quá trình chi phối nhận thức. Khi người tham gia đã tin tưởng, các nội dung mang màu sắc chính trị cực đoan sẽ dần được lồng ghép qua thảo luận, tài liệu chia sẻ hoặc hoạt động khép kín. Cách tiếp cận này nguy hiểm vì không tạo cảm giác đối đầu ngay lập tức mà vận hành theo kiểu "mưa dầm thấm lâu". Nhiều người ban đầu chỉ nghĩ mình đang tham gia học kỹ năng hoặc hoạt động xã hội, đến khi nhận ra bị lôi kéo vào nội dung sai lệch thì quá trình tác động nhận thức đã diễn ra từ lâu.
Công nghệ - con dao hai lưỡi
Trong thời đại số, công nghệ vốn là thành tựu phục vụ phát triển, nhưng nếu bị lợi dụng sai mục đích, nó có thể trở thành công cụ thao túng dư luận với tốc độ và quy mô chưa từng có. Các nền tảng xuyên biên giới, công cụ mã hóa, livestream, hội nhóm kín, trí tuệ nhân tạo (AI) tạo nội dung hay deepfake đang làm môi trường thông tin ngày càng phức tạp. Báo cáo năm 2024 của ngành chức năng cho thấy, cứ 220 người dùng điện thoại thông minh thì có 1 người là nạn nhân của lừa đảo, tổng thiệt hại ước tính lên tới 18.900 tỷ đồng. Tuy nhiên, thiệt hại kinh tế dù lớn vẫn có thể đo đếm, nguy hiểm hơn là thiệt hại về nhận thức - khó đo lường nhưng để lại hậu quả lâu dài hơn bất kỳ cuộc tấn công mạng nào.
Nhận diện những chiêu trò
Trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp những video cắt ghép, thông tin bóp méo, nội dung xuyên tạc chính sách, phủ nhận thành tựu phát triển hoặc kích động tâm lý bất mãn xã hội, nhưng núp dưới danh nghĩa "đấu tranh vì cộng đồng", "bảo vệ quyền con người". Đáng nói, nhiều nội dung được trình bày bằng ngôn ngữ gần gũi, hình ảnh bắt mắt, cách dẫn chuyện thu hút, chú trọng vào giới trẻ - lực lượng sử dụng mạng xã hội đông đảo nhất và là chủ nhân tương lai của đất nước. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo về tình trạng lợi dụng không gian mạng để chống phá, lừa đảo, thao túng thông tin. Lực lượng an ninh mạng từng phát hiện hàng trăm trang mạng, tài khoản giả mạo cơ quan chức năng để vi phạm pháp luật.
An ninh nhận thức - thách thức mới
Chiến tranh thông tin trên không gian mạng đã trở thành thách thức an ninh phi truyền thống của nhiều quốc gia. Nếu trước đây, an ninh mạng thường gắn với virus, hacker hay đánh cắp dữ liệu, thì nay thách thức lớn hơn nằm ở chi phối nhận thức. Một thông tin sai lệch lan truyền liên tục có thể tạo tâm lý hoang mang. Một chiến dịch xuyên tạc có tổ chức có thể làm xói mòn niềm tin xã hội. Một cộng đồng trực tuyến bị dẫn dắt theo cách nhìn cực đoan có thể gây hệ lụy ngoài đời thực. Bởi vậy, an ninh mạng ngày nay không chỉ bảo vệ hệ thống kỹ thuật mà còn bảo vệ "an ninh nhận thức" cho cộng đồng.
Từ năm 2021 đến nay, nhiều đợt đấu tranh quyết liệt đã được tổ chức, buộc các doanh nghiệp công nghệ như Facebook, Google, Apple, TikTok phải hợp tác, gỡ bỏ nội dung vi phạm pháp luật Việt Nam, tăng tỷ lệ đáp ứng yêu cầu ngăn chặn và xử lý thông tin xấu độc. Đây là kết quả bước đầu quan trọng, nhưng chỉ là một phần trong cuộc chiến còn cần nhiều nỗ lực hơn.
Xây dựng "miễn dịch số" cho xã hội
Trong bối cảnh các thủ đoạn chống phá ngày càng tinh vi, xây dựng "miễn dịch số" cho toàn xã hội trở thành yêu cầu cấp thiết. Miễn dịch số không chỉ là biết dùng mật khẩu mạnh hay xác thực hai lớp, mà quan trọng hơn là khả năng nhận diện thông tin sai lệch, cảnh giác với tổ chức phản động trá hình, giữ tư duy phản biện tỉnh táo trước nội dung kích động. Để làm được điều này cần sự vào cuộc đồng bộ của toàn xã hội. Gia đình cần quan tâm tới thói quen sử dụng mạng xã hội của con em. Nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng kiểm chứng thông tin và đề cao trách nhiệm công dân trên không gian mạng. Các cơ quan báo chí chính thống cần tiếp tục dẫn dắt dư luận bằng thông tin kiểm chứng, khách quan, có chiều sâu.
Những hoạt động núp bóng "xã hội dân sự", "hỗ trợ cộng đồng", "đào tạo kỹ năng" nếu không được nhận diện sớm sẽ tạo khoảng trống thông tin, khiến người dân khó phân biệt thật-giả. Quá trình chuyển đổi số, xây dựng xã hội số và công dân số đang diễn ra mạnh mẽ ở Việt Nam, nhưng càng mở rộng không gian số, yêu cầu bảo vệ chủ quyền số, an ninh mạng và an ninh tư tưởng càng trở nên quan trọng. Một quốc gia ngày nay không chỉ cần bảo vệ biên giới trên đất liền, trên biển hay trên không, mà còn phải giữ vững "biên giới mềm" trên không gian mạng: biên giới của nhận thức, của niềm tin và của bản sắc văn hóa-chính trị quốc gia.
Bảo vệ an ninh mạng gắn với năng lực quản trị xã hội, trách nhiệm của các nền tảng truyền thông và ý thức công dân của mỗi người sử dụng internet. Chỉ khi hình thành môi trường số lành mạnh, minh bạch và có sức đề kháng trước thông tin độc hại, không gian mạng mới thực sự trở thành động lực phục vụ phát triển đất nước, thay vì bị biến thành công cụ gieo rắc hoài nghi, chia rẽ và cực đoan.
