Trong khi thế giới còn tranh cãi về việc liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có thực sự cướp đi việc làm của con người hay không, Sam Altman, 'cha đẻ' của ChatGPT, đã thẳng thắn vạch trần một sự thật: Nhiều công ty đang thực hiện 'AI washing' để che đậy những sai lầm trong quản trị. Thuật ngữ 'AI washing' vốn chỉ việc thổi phồng tính năng AI trong sản phẩm, nhưng nay mang sắc thái đáng ngại hơn: lãnh đạo doanh nghiệp đổ lỗi cho công nghệ về các đợt cắt giảm nhân sự mà thực chất xuất phát từ nguyên nhân kinh tế truyền thống.
Khi AI trở thành 'kẻ đổ vỏ' cho sai lầm quản trị
Tại hội nghị India AI Impact Summit tháng 2 vừa qua, Sam Altman không ngần ngại chỉ ra vấn đề mà giới CEO thường né tránh. Ông thừa nhận có những sự thay thế nhân sự thực sự do công nghệ, nhưng một tỷ lệ lớn các vụ sa thải hiện nay chỉ đơn thuần tận dụng 'cái mác' AI để hợp thức hóa. Theo Altman, các doanh nghiệp đổ lỗi cho AI về những đợt cắt giảm mà lẽ ra họ vẫn thực hiện dù không có công nghệ này. Thay vì thừa nhận yếu kém trong dự báo thị trường, biên lợi nhuận sụt giảm do chi phí vận hành cao hay áp lực địa chính trị, việc 'đổ tội' cho AI giúp ban lãnh đạo giữ hình ảnh một công ty tiến bộ, chuyển mình theo xu thế tương lai, thay vì một doanh nghiệp bên bờ vực khủng hoảng.
Sự mập mờ này tạo nên bức tranh hỗn loạn trên thị trường lao động. Báo cáo từ Yale Budget Lab cho thấy, tính đến tháng 3/2026, dữ liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) chưa ghi nhận thay đổi đáng kể về tỷ lệ thất nghiệp hoặc cơ cấu nghề nghiệp ở những ngành tiếp xúc nhiều với AI kể từ khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022. Những tác động kinh tế vĩ mô khủng khiếp mà người ta lo sợ vẫn chưa hiện hữu trên số liệu thống kê chính thức.
Tại sao CEO phải diễn kịch?
Câu trả lời nằm ở túi tiền của nhà đầu tư. David Stout, đồng sáng lập kiêm CEO của WebAI, nhận định rằng các nhà sáng lập công nghệ đối mặt với áp lực khổng lồ để chứng minh cho khoản đầu tư tỷ USD vào hạ tầng AI. Để duy trì niềm tin, họ buộc phải tạo 'kịch bản' rằng AI đang thay đổi hoàn toàn nền kinh tế và lao động, bắt đầu từ tối ưu hóa nhân sự. Martha Gimbel, Giám đốc điều hành tại Yale Budget Lab, phân tích rằng hiện tượng 'AI washing' xuất hiện khi các công ty không thể xử lý tốt việc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Thay vì thừa nhận doanh thu sụt giảm, họ nói rằng 'chúng tôi đang tái cấu trúc để tập trung vào AI'.
Tuy nhiên, không phải mọi lời cảnh báo đều là hư cấu. CEO Evan Spiegel của Snap đã thực thi điều này khi cắt giảm khoảng 1.000 nhân viên (16% nhân sự) hồi tháng 4 với lý do ưu tiên nguồn lực cho AI. Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới chỉ ra khoảng 40% nhà tuyển dụng dự kiến sẽ tiếp bước Spiegel trong những năm tới.
Bài học từ lịch sử
Torsten Slok, chuyên gia kinh tế trưởng tại Apollo Global Management, nhận thấy sự tương đồng giữa thời điểm hiện tại và cơn sốt CNTT những năm 1980. Khi đó, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Robert Solow từng nhận xét: 'Bạn có thể thấy máy tính ở mọi nơi, trừ trong các số liệu thống kê năng suất'. AI hiện nay cũng vậy, hiện diện trong mọi thông cáo báo chí nhưng 'mất hút' trong dữ liệu kinh tế vĩ mô. Dù vậy, giáo sư Erik Brynjolfsson từ Đại học Stanford tin rằng chúng ta đang bước ra khỏi giai đoạn đầu tư và tiến vào giai đoạn 'thu hoạch'. Phân tích của ông cho thấy năng suất lao động tại Mỹ tăng 2,7% trong năm qua, nhờ sự đóng góp âm thầm của AI. Nghiên cứu cũng chỉ ra nhân sự trẻ, ít kinh nghiệm trong các ngành có mức độ tiếp xúc AI cao chịu mức sụt giảm việc làm đến 13%, trong khi người dày dạn kinh nghiệm vẫn giữ vững vị thế.
Sam Altman dự báo tác động thực sự của việc AI thay thế công việc chuyên môn sẽ rõ rệt trong vài năm tới. 'Chúng ta sẽ tìm thấy những loại công việc mới, giống như mọi cuộc cách mạng công nghệ khác,' Altman chia sẻ đầy lạc quan nhưng kèm theo lời cảnh báo về sự dịch chuyển sắp tới. Kết luận, AI thực sự là làn sóng mạnh mẽ định hình lại thị trường lao động. Nhưng ở hiện tại, độc giả và người đi làm cần tỉnh táo để phân biệt đâu là thay đổi công nghệ thực thụ, đâu chỉ là chiêu trò truyền thông che đậy khiếm khuyết trong quản trị doanh nghiệp.
Nguồn: Fortune, BI Băng Băng
