Nhiều chuyên gia cảnh báo việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang biến các công ty thành những bản sao của đối thủ. Mặc dù tiết kiệm chi phí nhân sự và đẩy nhanh tốc độ sản xuất, nhưng cái giá phải trả có thể là sự biến mất của những tài năng kiệt xuất trong thập kỷ tới. Giới chuyên gia gọi đây là một cuộc sụp đổ đa dạng khi các nhà lãnh đạo quá lạm dụng AI để thay thế con người.
Bài học từ sân cỏ và nghịch lý của sự tối ưu
Hãy tưởng tượng bạn chiêu mộ mọi siêu sao trên thị trường, trả lương cao ngất ngưởng, nhưng cuối cùng đội bóng của bạn chỉ đứng thứ sáu. Đây là thực tế của câu lạc bộ Liverpool F.C. mùa giải trước. Theo Giáo sư Sinan Aral từ Trường Quản lý Sloan thuộc MIT, đây là phép ẩn dụ cho cách hầu hết các tổ chức triển khai AI hiện nay: đầu tư mạnh tay vào công nghệ nhưng làm xói mòn giá trị cốt lõi.
Phòng thí nghiệm của Giáo sư Aral đã thực hiện nhiều thí nghiệm về sự hợp tác giữa con người và AI. Kết quả cho thấy trong khoảng 85% nghiên cứu, AI cải thiện hiệu suất con người. Tuy nhiên, Aral chỉ ra một ngã rẽ nguy hiểm: trong đa số trường hợp, AI hoạt động một mình cho kết quả tốt hơn khi kết hợp với con người. Nếu AI làm tốt hơn và rẻ hơn, động thái logic là thay thế nhân viên bằng tự động hóa, nhưng đó là nơi logic đi sai hướng.
Trong một nghiên cứu, đội ngũ của Aral đã theo dõi 2.000 nhóm tạo quảng cáo tiếp thị. Các nhóm sử dụng AI sản xuất nhiều hơn 50% lượng quảng cáo trên mỗi nhân sự với chất lượng văn bản cao hơn. Theo chỉ số năng suất truyền thống, đây là chiến thắng. Nhưng một vấn đề nghiêm trọng nảy sinh: các mẫu quảng cáo bắt đầu trông giống hệt nhau. Giáo sư Aral gọi hiện tượng này là Sự sụp đổ về sáng tạo (Diversity Collapse). Khi AI được huấn luyện trên cùng một nguồn dữ liệu công khai từ internet, nó làm phẳng các góc cạnh vốn tạo nên sự đặc biệt. Càng ủy thác cho AI, tổ chức càng năng suất trong ngắn hạn nhưng dễ tổn thương trước sự đồng hóa về nội dung và ý tưởng trong dài hạn.
Mối nguy xói mòn kỹ năng
Mối nguy lớn hơn là sự xói mòn kỹ năng của lực lượng lao động. Giáo sư Aral gọi đây là Cái bẫy tăng cường AI. Việc thuê ngoài các tác vụ tư duy khiến con người mất dần khả năng tự thực hiện. Những nhân viên trẻ, chưa có nền tảng vững chắc, dễ bị mất kỹ năng nhanh nhất. Một biên tập viên kỳ cựu từng làm việc cho các trang hướng dẫn thực hành chia sẻ với tờ The Atlantic rằng, những công việc như viết hướng dẫn sử dụng hay mô tả sản phẩm chính là trường học thực thụ. Đó là nơi người trẻ học cách cấu trúc câu, điều chỉnh tông giọng và tư duy logic. Nếu ChatGPT đảm nhận hết những việc này, bậc thang đầu tiên của sự nghiệp sáng tạo sẽ bị gãy.
Lịch sử chứng minh, những tên tuổi vĩ đại đều đi lên từ công việc sơ khai. Hunter S. Thompson bắt đầu là cậu bé đánh máy tại tạp chí Time, Joan Didion từng là trợ lý nghiên cứu tại Vogue, đạo diễn Martin Scorsese từng quay phim hạng B rẻ tiền để rèn nghề. Những công việc sơ cấp không chỉ là việc chân tay, chúng là thời gian thực hành và lộ trình nhận sự dẫn dắt từ người đi trước. Khi AI xóa sổ những vị trí này, chúng ta phá hủy hệ thống học nghề cần thiết để tạo ra nghệ sĩ và chuyên gia thực thụ.
Lời cảnh báo cho tương lai
Giới công nghệ thường ca ngợi AI như công cụ hỗ trợ, giúp nhà làm phim độc lập sở hữu kỹ xảo của studio lớn. Điều đó đúng, nhưng kinh nghiệm từ mạng xã hội và nền tảng phát nhạc trực tuyến cho thấy: công nghệ thường làm giàu cho các công ty phát triển ra chúng hơn là giúp người sáng tạo tự do đảm bảo sinh kế. Năm ngoái, công ty tư vấn CVL Economics ước tính AI sẽ ảnh hưởng đến hơn 200.000 việc làm trong ngành giải trí tại Mỹ vào năm 2026. Thậm chí, Giám đốc công nghệ của OpenAI từng tuyên bố: Có thể một số công việc sáng tạo sẽ mất đi, nhưng có lẽ chúng ngay từ đầu đã không nên tồn tại.
Tuy nhiên, tờ The Atlantic cho hay các nhà lãnh đạo tại Thung lũng Silicon hay Hollywood cần hiểu rằng để có tác phẩm nghệ thuật xuất chúng, cần môi trường nuôi dưỡng nghệ sĩ. Nếu chỉ tập trung dùng máy móc cắt giảm chi phí và đẩy nhanh lịch trình, chúng ta có thể sẽ sống trong nền văn hóa bị thống trị bởi sản phẩm rập khuôn từ chatbot và những lao động con nhà giàu duy nhất còn đủ nguồn lực theo đuổi nghề. AI là công cụ hỗ trợ tuyệt vời, nhưng nếu để nó chiếm quyền kiểm soát quá trình tư duy, chúng ta không chỉ mất đi công việc sáng tạo mà còn mất đi khả năng sáng tạo của nhân loại.
