Nếu tại Việt Nam, dịch vụ bán ảnh “sống ảo” mới gây chú ý gần đây, thì tại Trung Quốc và nhiều quốc gia khác, mô hình kinh doanh này đã phát triển thành một thị trường thực sự sôi động.
Khi hình ảnh trở thành một loại “tài sản số”
Những năm gần đây, mạng xã hội tràn ngập hình ảnh về một thế giới hào nhoáng với những bữa sáng tinh tế trong khách sạn 5 sao, những chuyến du lịch vòng quanh thế giới, siêu xe, du thuyền hay các bữa tiệc sang trọng. Không ít tài khoản, đặc biệt là của người trẻ, xây dựng hình ảnh như những “tiểu thư nhà giàu” hay “doanh nhân thành đạt”. Tuy nhiên, đằng sau những hình ảnh hào nhoáng đó, không phải tất cả đều phản ánh đời sống thực của chủ tài khoản. Một phần trong số những hình ảnh này được tạo ra, mua bán hoặc dàn dựng thông qua một thị trường đang phát triển nhanh chóng - ngành công nghiệp “sống ảo”.
Thực tế cho thấy, một phần nội dung được đăng tải trên mạng có thể đến từ những “gói tư liệu” được mua hoặc thuê để phục vụ mục đích xây dựng hình ảnh cá nhân. Không ít trường hợp khoe cuộc sống sang chảnh trên mạng xã hội nhưng thực tế không sở hữu khối tài sản như những gì thể hiện. Trên các nền tảng thương mại điện tử và giao dịch đồ cũ, hiện nay xuất hiện nhiều người rao bán các bộ “ảnh thực tế” ghi lại phong cảnh, hoạt động thể thao và đời sống tại nhiều địa điểm khác nhau. Một số dịch vụ còn cung cấp hình thức “chụp ảnh xây dựng hình tượng”, trong đó khách hàng có thể thuê siêu xe, sắp đặt bối cảnh hoặc ghép nhóm đi du thuyền nhằm tạo dựng hình ảnh “đại gia” hay “người thành đạt”.
Từ ảnh ghép đến “dịch vụ xây dựng hình tượng”
Ban đầu, việc “sống ảo” chỉ dừng lại ở chỉnh sửa ảnh, chọn góc chụp đẹp hoặc thuê nhiếp ảnh gia. Tuy nhiên, theo thời gian, nhu cầu về hình ảnh hoàn hảo đã thúc đẩy sự phát triển của các dịch vụ chuyên nghiệp hơn. Hiện nay, tại nhiều quốc gia châu Á, các gói dịch vụ chụp ảnh trọn gói đã trở nên phổ biến. Khách hàng có thể thuê trang phục hàng hiệu, xe sang, du thuyền hoặc bối cảnh mô phỏng như Paris, Maldives hay Dubai để tạo ra những bức ảnh “giống thật”. Một số dịch vụ còn cung cấp gói “đăng bài hộ”, trong đó đơn vị cung cấp sẽ trực tiếp đăng nội dung lên mạng xã hội theo yêu cầu, thậm chí kèm định vị địa lý nhằm tăng độ tin cậy.
Theo đó, khách hàng đưa tài khoản và mật khẩu, bên cung cấp dịch vụ sẽ làm nhiệm vụ đăng bài có gắn định vị cụ thể. Giá dịch vụ này dao động từ 8 đến 50 NDT/lần (31.000-194.000 đồng). Ở mức cao hơn, có các gói chụp ảnh chuyên nghiệp trong một ngày, bao gồm nhiều bối cảnh tại khách sạn 5 sao, sân golf, bãi biển hoặc khoang máy bay hạng sang. Giá có thể lên tới vài nghìn NDT (tương đương hàng chục nghìn đồng), nhưng đổi lại khách hàng có đủ nội dung để đăng tải trong nhiều tháng. Không dừng ở việc bán ảnh có sẵn, nhu cầu tạo dựng hình ảnh giàu có trên mạng xã hội còn hình thành cả một hệ sinh thái dịch vụ đi kèm.
Một công ty tại Nga từng gây chú ý khi cho thuê chuyên cơ riêng đậu dưới mặt đất chỉ để chụp ảnh. Khách hàng có thể trả khoảng 11.000-14.000 ruble (4-5 triệu đồng) cho một buổi chụp hình trên chiếc Gulfstream G650 nhằm tạo ra những bức ảnh du lịch bằng chuyên cơ đăng trên trang cá nhân. Tại Mỹ, trào lưu này tiếp tục được đẩy xa hơn khi xuất hiện các studio mô phỏng khoang nội thất của máy bay tư nhân. Năm 2020, nhiều influencer (người có ảnh hưởng) bị phát hiện chụp ảnh trong những bối cảnh giả lập như vậy tại Los Angeles. Các studio này được thiết kế với ghế da, cửa sổ phát sáng và góc máy giống hệt khoang hạng sang của một chuyên cơ thực thụ, trong khi giá thuê chỉ khoảng 64 USD mỗi giờ.
Song song với đó, các khóa học hướng dẫn xây dựng hình ảnh trên mạng xã hội cũng phát triển. Nội dung không chỉ bao gồm kỹ thuật chụp ảnh, mà còn hướng dẫn cách lựa chọn nội dung, định vị địa lý và xây dựng trang cá nhân theo phong cách “influencer”. Những dịch vụ này không chỉ phục vụ mục đích cá nhân mà còn hỗ trợ hoạt động kinh doanh, bán hàng online (trực tuyến) hoặc xây dựng thương hiệu cá nhân trong các lĩnh vực như bất động sản, bảo hiểm hay marketing (quảng cáo).
Mặt tối của “cuộc sống hoàn hảo”
Sự bùng nổ của văn hóa hình ảnh dường như đang kéo theo nhiều hệ lụy tâm lý. Theo khảo sát của Viện nghiên cứu Pew, một tỷ lệ đáng kể thanh thiếu niên cho rằng mạng xã hội tạo ra áp lực so sánh và hình ảnh phi thực tế về cuộc sống. Một nghiên cứu công bố trên Journal of Social and Clinical Psychology cũng chỉ ra rằng việc thường xuyên so sánh bản thân với người khác trên mạng có thể làm gia tăng cảm giác lo âu và trầm cảm, bất kể sự so sánh đó là tích cực hay tiêu cực.
Về lâu dài, việc liên tục tiếp xúc với hình ảnh “cuộc sống hoàn hảo” khiến người dùng dễ đánh giá sai giá trị bản thân, đồng thời thúc đẩy hành vi chi tiêu vượt khả năng hoặc cố gắng duy trì hình ảnh không thực tế. Ngoài ra, sự phát triển của công nghệ chỉnh sửa hình ảnh và trí tuệ nhân tạo khiến ranh giới thật - giả ngày càng khó phân biệt. Không ít influencer sử dụng dịch vụ thuê cảnh, thuê đồ hoặc chỉnh sửa chuyên nghiệp để duy trì hình ảnh “giàu có”. Điều này tạo ra một vòng lặp: Hình ảnh càng sang trọng, càng thu hút lượt theo dõi; lượt theo dõi càng cao, giá trị thương mại càng lớn. Từ đó, hình ảnh không còn đơn thuần là phản ánh cuộc sống, mà trở thành một công cụ kinh tế. Trong một số trường hợp, hình ảnh xa hoa còn được sử dụng như “bằng chứng giả” để quảng bá sản phẩm tài chính, khóa học đầu tư.
Tóm lại, “fake lifestyle economy” ngày nay không chỉ là một hiện tượng mạng xã hội, mà đã trở thành một ngành công nghiệp thực sự. Trong thế giới mà hình ảnh có thể được mua bán, dàn dựng và tối ưu hóa; ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt. Khi đó, điều được nhìn thấy trên mạng xã hội có thể không phải là cuộc sống thực, mà có thể chỉ là một phiên bản được thiết kế để gây ấn tượng.
