Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, sở hữu trí tuệ đang vượt ra khỏi khuôn khổ một công cụ bảo hộ thuần túy để trở thành “hạ tầng mềm” của nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, cùng với cơ hội, những thách thức về hàng giả, xâm phạm quyền, tranh chấp pháp lý, đặc biệt trên môi trường số, cũng đang đặt ra yêu cầu cấp bách phải khơi thông nguồn lực và siết chặt thực thi pháp luật.
Từ bảo hộ quyền đến khơi thông nguồn lực phát triển
Những năm gần đây, hoạt động sở hữu trí tuệ ở Việt Nam ghi nhận bước tiến đáng chú ý. Theo số liệu của Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2021-2025, Cục đã tiếp nhận hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý hơn 436.000 đơn, tăng 69%; cấp hơn 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%. Tốc độ tăng trưởng trung bình hằng năm đạt 4,6% đối với số đơn tiếp nhận, 15,4% đối với số đơn xử lý và 18,6% đối với số văn bằng được cấp.
Hàng trăm nghìn đơn sở hữu công nghiệp được tiếp nhận, số lượng văn bằng bảo hộ tăng mạnh, trong khi cải cách pháp lý liên tục được thúc đẩy, nhất là với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ đầu tháng 4/2026. Tọa đàm “Khơi dậy tiềm năng: Sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản” nằm trong chuỗi sự kiện chào mừng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 2026 do Báo Nhân Dân tổ chức.
Điều đáng chú ý, tư duy quản lý đang có sự dịch chuyển rõ nét, từ “bảo vệ quyền” sang “khai thác quyền”, coi tài sản trí tuệ là nguồn lực có thể thương mại hóa, góp vốn, định giá, thế chấp, tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp tiếp cận vốn, nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây chính là hướng đi phù hợp khi kinh tế số phát triển mạnh, nơi giá trị doanh nghiệp nhiều khi không chỉ nằm ở nhà xưởng, máy móc, mà nằm trong thương hiệu, sáng chế, dữ liệu, phần mềm, bí quyết công nghệ.
Song, nếu tài sản trí tuệ là nguồn lực thì bảo vệ tài sản ấy không thể chỉ là câu chuyện riêng của cơ quan quản lý. Ông Nguyễn Hữu Tuấn, Trung tâm Phát triển thương mại điện tử và Công nghệ số, Bộ Công thương cho rằng, trong bối cảnh thương mại điện tử tăng trưởng mạnh, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đòi hỏi sự phối hợp tổng thể giữa cơ quan quản lý, chủ sàn, chủ thể quyền, người tiêu dùng và báo chí truyền thông. Theo ông, trách nhiệm đầu tiên thuộc về chính chủ thể quyền. Doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ cơ quan chức năng mà cần chủ động ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc, tem chống giả, phần mềm nhận diện để tự bảo vệ tài sản trí tuệ của mình. Điều này cho thấy một yêu cầu quan trọng: Quyền sở hữu trí tuệ chỉ thực sự có giá trị khi được bảo vệ chủ động và được đưa vào vận hành trong chiến lược phát triển doanh nghiệp.
Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp đầu tư lớn cho sản xuất, marketing, xây dựng thương hiệu nhưng lại chưa coi trọng đúng mức việc đăng ký, bảo vệ và quản trị tài sản trí tuệ. Ông Phạm Văn Thọ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Công nghệ Chống giả Việt Nam chỉ ra không ít doanh nghiệp vẫn xem nhẹ đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, dẫn đến nguy cơ bị chiếm dụng thương hiệu ở thị trường nước ngoài, thậm chí vướng tranh chấp bản quyền ngay trên chính thị trường xuất khẩu. Theo ông Thọ, một trong những nguyên nhân là thủ tục ở một số khâu còn khiến doanh nghiệp e ngại; mặt khác, nhận thức về giá trị pháp lý của sở hữu trí tuệ ở một bộ phận doanh nghiệp chưa theo kịp yêu cầu phát triển.
Ở góc nhìn doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Hồng Vân, Phó Tổng Giám đốc Sao Thái Dương cho rằng, khi thương hiệu đủ mạnh, nguy cơ bị làm nhái gần như là điều tất yếu của thị trường. Nhưng thay vì xem đó là rủi ro bị động, doanh nghiệp cần chuẩn bị năng lực phòng vệ, từ đăng ký bảo hộ trong và ngoài nước đến xây dựng đội ngũ pháp chế, luật sư và hệ thống nhận diện thương hiệu đủ mạnh. Thực chất, chống xâm phạm sở hữu trí tuệ không đơn thuần là chống hàng giả. Đó là bảo vệ niềm tin thị trường. Niềm tin ấy, một khi bị bào mòn, tổn thất không chỉ thuộc về doanh nghiệp mà lan sang môi trường kinh doanh và cả uy tín hàng hóa quốc gia.
Siết trách nhiệm pháp lý để bảo vệ đổi mới sáng tạo
Nếu trước đây hàng giả chủ yếu hiện diện ở chợ truyền thống, thì nay không gian số đang trở thành mặt trận nóng. Livestream chớp nhoáng, gian hàng ẩn danh, quảng cáo giả mạo bằng công nghệ AI, deepfake, tem truy xuất bị làm giả… khiến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng khó nhận diện, khó xử lý hơn. Ông Nguyễn Hữu Khánh, Giám đốc PTI khu vực nam sông Hồng cho rằng, cùng với đăng ký sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp cần tích hợp các giải pháp chống giả hiện đại như một phần của chiến lược bảo vệ thương hiệu. Theo ông, đây không chỉ là lá chắn rủi ro mà còn là điều kiện để hàng Việt bước ra thị trường quốc tế một cách bền vững hơn.
Một nền kinh tế muốn dựa vào đổi mới sáng tạo không thể để tài sản trí tuệ bị xâm phạm. Cốt lõi của việc bảo vệ đổi mới sáng tạo không chỉ là hoàn thiện luật, mà là nâng hiệu lực thực thi. Doanh nghiệp cần chủ động xác lập quyền sớm, xây dựng kịch bản phòng ngừa rủi ro pháp lý thay vì đợi tranh chấp phát sinh mới xử lý. Các tổ chức trung gian như trọng tài, hòa giải, đại diện sở hữu trí tuệ, định giá tài sản trí tuệ cũng cần được phát huy mạnh hơn như một phần của hệ sinh thái bảo vệ quyền. Đồng thời, cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh số hóa đăng ký, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận dịch vụ tư vấn, bởi bảo vệ sở hữu trí tuệ không nên là đặc quyền của doanh nghiệp lớn.
Quan trọng hơn, cần hình thành văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội. Bởi chống hàng giả không chỉ là việc của lực lượng chức năng. Bảo vệ sáng tạo không chỉ là việc của nhà sáng chế. Đó là câu chuyện của môi trường kinh doanh quốc gia.
