Khi quyền lực nghiêng về kẻ nắm công nghệ, các nghệ sĩ và nhà sáng tạo nội dung tại Việt Nam đang đối mặt với một thực trạng đáng lo ngại. PGS Nguyễn Văn Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp tại ĐH RMIT Việt Nam, chỉ ra sự mất cân bằng quyền lực giữa các Mạng lưới đa kênh và những người sáng tạo.
Theo ông, hiện nay chỉ có một số ít MCN được các nền tảng trao quyền truy cập vào hệ thống quản lý nội dung quy mô lớn như Content ID. Các đơn vị này có thể tạo "dấu vân tay số" cho nội dung, gửi yêu cầu nhận diện bản quyền, chặn hoặc thu doanh thu từ hàng trăm, hàng nghìn video chỉ với vài thao tác kỹ thuật. Trong khi đó, đa số nghệ sĩ, nhạc sĩ và nhà sáng tạo nội dung lại không có công cụ tương tự, thậm chí chưa thực sự hiểu rõ các khái niệm như dữ liệu nhận diện nội dung, giấy phép đồng bộ nội dung với hình ảnh hay "dấu vân tay số" của tác phẩm.
PGS Thăng Long cho rằng điều đáng lo ngại không nằm ở sự tồn tại của MCN mà ở việc quyền lực đang nghiêng quá mạnh về phía những đơn vị nắm công nghệ. Ông nhận định: "Tôi cho rằng gọi đó là 'quyền lực đen' không phải vì bản chất MCN là xấu, mà vì ở Việt Nam quyền lực đang nghiêng hẳn về phía một số doanh nghiệp nắm công cụ, còn nghệ sĩ, tác giả gần như tay không".
Sự "lộng hành" của một số MCN là hệ quả của việc công nghệ phát triển nhanh hơn tốc độ cập nhật của luật pháp và năng lực hiểu biết của giới sáng tạo. Việt Nam chuyển dịch rất nhanh từ băng đĩa truyền thống sang YouTube, TikTok và phát trực tiếp, nhưng nhiều nghệ sĩ bước vào môi trường số mà chưa được trang bị kiến thức nền tảng về quyền tác giả, quyền liên quan hay các loại giấy phép số.
Khoảng trống hiểu biết này khiến nhiều nghệ sĩ ký hợp đồng quản lý kênh hoặc ủy quyền digital mà không hiểu rõ phạm vi, thời hạn hay cách chia doanh thu. Khi chưa coi dữ liệu và "dấu vân tay số" là tài sản, họ vô tình trao toàn bộ "chìa khóa" cho bên nắm công nghệ và chỉ nhận ra bất lợi sau nhiều năm.
Ông Long cho rằng các nền tảng như YouTube cần chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn tại thị trường Việt Nam. Việc một đơn vị như BH Media có thể đăng ký, khai thác và tranh chấp bản quyền trên quy mô lớn trong suốt thời gian dài cho thấy nền tảng đã để khoảng trống quá lớn cho bên trung gian, thay vì chủ động thiết kế các "chốt chặn" và kênh đối thoại dành riêng cho nghệ sĩ, nhạc sĩ Việt Nam.
Về tình trạng MCN lạm dụng Content ID hoặc "nhận vơ" bản quyền, luật sư Nguyễn Văn Hậu, Chủ tịch Trung tâm trọng tài thương mại luật gia Việt Nam, cho biết pháp luật Việt Nam hiện đã có quy định xử lý, nhưng vấn đề nằm ở chỗ chưa có nhiều vụ việc được theo đuổi đến cùng bằng con đường pháp lý.
"Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay đã có đầy đủ cơ sở bao quát về việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ và biện pháp xử lý đối với những hành vi bị nghiêm cấm, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Muốn hạn chế rủi ro và xử lý triệt để vấn đề bản quyền, đặc biệt trên các nền tảng nước ngoài, thì chủ sở hữu thực tế đối với các tài sản sở hữu trí tuệ cần phải mạnh dạn chủ động khởi kiện đến tòa án, trung tâm trọng tài thương mại, cơ quan có thẩm quyền giải quyết và theo đuổi vụ việc đến cùng với sự tham gia hỗ trợ pháp lý của luật sư đại diện để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình", luật sư Hậu nhấn mạnh.
Dù luật sở hữu trí tuệ ngày càng được siết chặt, nhiều tác giả vẫn phải tự đi chứng minh quyền sở hữu và loay hoay đòi quyền lợi cho "đứa con tinh thần" của mình. Luật sư Nguyễn Văn Hậu cho rằng việc khởi tố các vụ việc liên quan đến bản quyền âm nhạc thời gian qua có thể xem là bước khởi đầu để lập lại trật tự trên môi trường số.
Theo luật sư, nghệ sĩ và giới sáng tạo buộc phải chủ động tìm hiểu và làm quen với việc bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số. Ông cũng nêu quan điểm: "Điều thị trường hiện nay cần không chỉ là xử lý từng trường hợp vi phạm, mà còn phải xây dựng một hệ thống minh bạch, công bằng cho toàn bộ chuỗi sáng tạo. Bởi nếu người sáng tạo luôn cảm thấy quyền lợi của mình mong manh, còn người sử dụng tác phẩm lúc nào cũng lo bị 'đánh' bản quyền, thì rất khó hình thành một môi trường sáng tạo bền vững".
Tuy nhiên, PGS Nguyễn Văn Thăng Long cảnh báo rằng nếu chỉ mạnh tay xử lý mà thiếu hướng dẫn rõ ràng và cơ chế hỗ trợ thực thi, thị trường rất dễ rơi vào trạng thái "đứng hình": ngại đầu tư, ngại ghi hình, ngại đưa sản phẩm lên nền tảng. Ông nhận định đây là thời điểm phù hợp để cơ quan quản lý, các tổ chức như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam, hiệp hội âm nhạc và các nền tảng số cùng xây dựng bộ tiêu chuẩn minh bạch hơn cho hoạt động khai thác âm nhạc trên môi trường số.
PGS Thăng Long nhấn mạnh trong bối cảnh Việt Nam đang nói nhiều tới chiến lược xuất khẩu văn hóa và công nghiệp sáng tạo, việc chấn chỉnh môi trường bản quyền là điều kiện tiên quyết. "Nếu song song với xử lý vi phạm là một lộ trình cải cách, trong đó nghệ sĩ được tập huấn, doanh nghiệp có hướng dẫn rõ ràng và nền tảng được yêu cầu minh bạch hơn, thì đây có thể trở thành tiền đề cho một thị trường bản quyền lành mạnh và bền vững hơn", ông chia sẻ.
