Phát triển kinh tế tri thức: Động lực then chốt để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cấp thiết về tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nắm bắt và phát triển kinh tế tri thức không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là nhiệm vụ trọng tâm trong kỷ nguyên số hiện nay.
Vai trò trung tâm của đội ngũ trí thức trong nền kinh tế tri thức
Từ cuối thế kỷ XX, thế giới đã chứng kiến sự chuyển dịch sâu sắc từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, với đặc trưng nổi bật là khai thác và phát huy tối đa tiềm năng trí tuệ con người, đặc biệt là tri thức về khoa học và công nghệ. Trong nền kinh tế này, nguồn lực con người, nhất là đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của mỗi quốc gia.
Lịch sử dân tộc Việt Nam luôn khẳng định trí thức là lực lượng sáng tạo quan trọng, có những đóng góp to lớn vào sự phát triển đất nước. Nhân dân ta từ lâu đã có truyền thống trân trọng, tôn vinh và tự hào về đội ngũ này, coi họ là những người tiêu biểu cho trí tuệ dân tộc, như câu nói “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.
Nối tiếp truyền thống đó, Đảng và Nhà nước ta trong quá trình lãnh đạo cách mạng luôn khẳng định vị trí quan trọng và vai trò ngày càng to lớn của đội ngũ trí thức trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Qua từng giai đoạn, nhiều chủ trương, quyết sách phù hợp đã được ban hành để tập hợp, đoàn kết và xây dựng đội ngũ trí thức, tạo động lực thúc đẩy sự cống hiến và sáng tạo của họ.
Các chính sách đột phá thúc đẩy phát triển khoa học và công nghệ
Theo Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh, Bí thư Đảng ủy Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, khát vọng đưa đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới là sự kết tinh trí tuệ, ý chí và niềm tin của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân. Khát vọng này được cụ thể hóa bằng những “trụ cột” chính sách rõ ràng, đồng bộ và mang tính đột phá.
Hệ thống các nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị, như Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đặc biệt là Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đã đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy lãnh đạo. Các nghị quyết này xác định khoa học, công nghệ là động lực trung tâm của tăng trưởng nhanh và bền vững.
Ngay sau khi Nghị quyết 57 được ban hành, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt, mở ra hành lang pháp lý quan trọng nhằm khơi thông nguồn lực, tháo gỡ các điểm nghẽn về tài chính, đầu tư, và cơ chế sử dụng nhân lực.
Thách thức và giải pháp để hiện thực hóa mục tiêu phát triển
Mặc dù đội ngũ trí thức Việt Nam đã phát triển nhanh về số lượng và nâng cao về chất lượng, với hàng triệu người có trình độ đại học và trên đại học, trong đó có gần 7.000 giáo sư và phó giáo sư, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm, mặt bằng công nghệ và trình độ phát triển kinh tế còn thấp, tỉ trọng đóng góp của khoa học và công nghệ vào tăng trưởng kinh tế chưa cao, dẫn đến chất lượng tăng trưởng thiếu bền vững.
Để vượt qua những thách thức này, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp:
- Tập trung đổi mới cơ chế, chính sách phát triển khoa học và công nghệ, hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội.
- Khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tăng cường sức cạnh tranh, và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng.
- Tăng cường hỗ trợ đổi mới và nghiên cứu phát triển doanh nghiệp, xây dựng các cơ chế, chính sách đồng bộ để thúc đẩy hoạt động khoa học và công nghệ.
- Tạo sự gắn kết giữa nghiên cứu, đào tạo với sản xuất kinh doanh, đồng thời xây dựng cơ chế hiệu quả để chuyển đổi sản phẩm nghiên cứu thành hàng hóa.
Nhà nước cần tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và triển khai ứng dụng công nghệ mới, với mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam cơ bản trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại và thu nhập trung bình cao. Mục tiêu tổng quát là nâng cao đời sống nhân dân, thuộc nhóm 30 nền kinh tế hàng đầu thế giới với GDP bình quân đầu người khoảng 8.500 USD, phát triển kinh tế số, và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.
Kết luận: Tin tưởng vào tương lai phát triển bền vững
Đại hội XIV của Đảng đã xác định đội ngũ trí thức là nguồn lực đặc biệt quan trọng, giữ vai trò quyết định đối với sự thành công của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Dưới sự chỉ đạo quyết liệt và đồng bộ của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, đặc biệt là đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm, các chủ trương, cơ chế, chính sách nhằm phát hiện, thu hút, trọng dụng và đãi ngộ nhân tài đang từng bước được hoàn thiện.
Chúng ta tin tưởng rằng, trong kỷ nguyên mới, khi tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu, đội ngũ trí thức sẽ là lực lượng nòng cốt giúp đất nước bứt phá, phát triển nhanh và bền vững, hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia phát triển hùng cường vào năm 2045.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
