Trong thế giới tự nhiên, ong từ lâu đã được xem là biểu tượng gắn bó với hoa cỏ và mật ngọt. Tuy nhiên, khoa học gần đây phát hiện một nhóm ong đặc biệt thuộc chi Trigona lại chọn thịt thối rữa làm nguồn dinh dưỡng chính. Điều đáng kinh ngạc là chúng vẫn có khả năng tạo ra mật ong, hé lộ cơ chế tiến hóa độc đáo.
Loài ong kền kền và chế độ ăn thịt thối
Những loài ong này, được gọi là ong kền kền, thuộc chi Trigona – nhóm ong không ngòi đốt với khoảng 32 loài. Ba loài được phát hiện tại Costa Rica đã từ bỏ hoàn toàn nguồn thức ăn truyền thống là hoa để chuyển sang khai thác xác động vật phân hủy. Chúng sử dụng khứu giác cực nhạy để phát hiện xác chết từ xa, dùng hàm chuyên biệt cắt nhỏ thịt và mang về tổ bằng các giỏ ở chân – vốn là cấu trúc chứa phấn hoa ở các loài ong khác.
Hành vi xã hội và nuôi dưỡng ấu trùng
Dù chế độ ăn khác biệt, hành vi xã hội của ong kền kền vẫn tương tự loài ong thông thường: chúng sống thành đàn, xây tổ, lưu trữ thức ăn và nuôi dưỡng ấu trùng. Tuy nhiên, thay vì cung cấp phấn hoa giàu dinh dưỡng, chúng nuôi con bằng nguồn protein từ thịt phân hủy. Điều này cho thấy sự linh hoạt đáng kinh ngạc trong quá trình tiến hóa.
Cơ chế bảo vệ nhờ hệ vi sinh vật
Thịt thối chứa vô số vi khuẩn và độc tố có thể gây hại cho nhiều loài. Tuy nhiên, ong kền kền sở hữu hệ vi sinh vật đường ruột đặc biệt, bao gồm vi khuẩn ưa axit có khả năng phân giải thịt và bảo vệ cơ thể khỏi mầm bệnh. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy hệ vi sinh này hoàn toàn khác biệt so với ong ăn thực vật và tương tự với các loài ăn xác như kền kền hay linh cẩu. Đây là một ví dụ điển hình của tiến hóa hội tụ.
Ong kền kền vẫn tạo ra mật ong
Mặc dù không hút mật hoa, ong kền kền vẫn sản xuất mật ong. Tuy nhiên, loại mật này có nguồn gốc từ thịt thối, mang những đặc tính hoàn toàn khác biệt so với mật ong thông thường. Dù quá trình sản xuất tương tự, nguyên liệu đầu vào khác biệt khiến sản phẩm cuối cùng không phù hợp với khẩu vị con người.
Ý nghĩa trong bảo tồn và tiến hóa
Phát hiện về ong kền kền mở rộng hiểu biết về sự đa dạng sinh học và khả năng thích nghi của sinh vật. Trong bối cảnh biến đổi môi trường và suy giảm loài thụ phấn, những nghiên cứu này giúp đưa ra chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn. Dù ý tưởng về mật ong từ thịt thối có thể gây e dè, đây là minh chứng cho sự sáng tạo vô hạn của tiến hóa.
