Theo tờ Financial Times, các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ đang nỗ lực khẳng định vai trò là những "người gác đền" đáng tin cậy nhất cho tương lai của trí tuệ nhân tạo (AI). Họ lập luận rằng chỉ có họ mới đủ khả năng thấu hiểu mọi ngóc ngách của công nghệ phức tạp này, điều vốn dĩ quá xa lạ đối với giới chính trị gia, học giả hay nhà báo. Tuy nhiên, câu hỏi đầy tính chất vấn của nhà thơ La Mã Juvenal vẫn còn nguyên giá trị: "Ai sẽ canh giữ những kẻ canh gác?". Trong bối cảnh này, hy vọng lớn nhất lại nằm ở chính đội ngũ nhân viên của các tập đoàn đó. Họ không chỉ am hiểu sâu sắc về công nghệ mà còn có đủ lòng can đảm để lên tiếng vì lẽ phải.
Trách nhiệm đạo đức và những tiếng nói phản đối từ bên trong
Tuần này, hơn 560 nhân viên của Google đã cùng phối hợp ký vào một bức thư chung đầy quyết liệt. Họ thúc giục ban lãnh đạo tập đoàn Alphabet tuyệt đối không được để các công cụ AI của công ty phục vụ cho các chiến dịch quân sự mật. Bức thư có đoạn viết: "Chúng tôi mong muốn thấy AI mang lại lợi ích cho nhân loại, thay vì bị dùng vào những mục đích tàn độc hoặc gây hại cực độ. Chính sự am hiểu về công nghệ đòi hỏi chúng tôi phải có trách nhiệm ngăn chặn các hành vi sử dụng phi đạo đức."
Trước đó, nhân viên tại Google, Amazon và Microsoft cũng từng đồng loạt bày tỏ những lo ngại tương tự. Họ lo sợ rằng các sản phẩm trí tuệ của mình bị quân đội Israel sử dụng để nhắm mục tiêu vào người Palestine trong cuộc chiến đẫm máu tại Gaza. Những người tố giác dũng cảm như Frances Haugen tại Facebook cũng từng vạch trần cách các mạng xã hội được thiết kế để gây nghiện cho người dùng. Lời khai của bà trước Quốc hội năm 2021 chính là tiền đề pháp lý quan trọng cho các vụ kiện nhắm vào Meta và Google sau này.
Lá thư của nhân viên Google xuất hiện ngay giữa lúc tranh chấp giữa Lầu Năm Góc và phòng thí nghiệm Anthropic đang ở mức căng thẳng. Vào tháng 2 vừa qua, Anthropic đã kiên quyết từ chối một hợp đồng sửa đổi với Bộ Quốc phòng Mỹ. Họ lo ngại sâu sắc rằng AI có thể bị lạm dụng cho mục đích giám sát hàng loạt hoặc chế tạo các loại vũ khí tự trị chết người. Đáp lại, Lầu Năm Góc đã liệt công ty này vào danh sách rủi ro chuỗi cung ứng và đe dọa sẽ cắt đứt mọi hợp đồng liên bang.
Cuộc đua vũ trang và bài toán niềm tin công chúng
Ngược lại, phe ủng hộ "tăng tốc" tại Thung lũng Silicon lại coi các nỗ lực hạn chế này là một điều vô lý. Quan điểm của họ là nếu công ty không muốn sản phẩm phục vụ an ninh quốc gia, thì ngay từ đầu họ không nên cung cấp chúng cho chính phủ. Các đối thủ cạnh tranh như Google, xAI hay OpenAI dường như rất sẵn lòng tiếp quản các phần việc này. Mới thứ Hai vừa qua, Google đã gia hạn hợp đồng trị giá 200 triệu USD với Lầu Năm Góc để hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động quân sự mật.
Những "con diều hâu" tại Thung lũng Silicon nhấn mạnh rằng Mỹ đang bị cuốn vào một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ khốc liệt với Trung Quốc. Họ lập luận rằng các đối thủ sẽ không dừng lại để tham gia vào những cuộc tranh luận về đạo đức mà sẽ tiến thẳng tới mục tiêu quân sự. Công ty công nghệ Palantir từng có bài đăng gây tranh cãi trên X: "Đối thủ của chúng ta sẽ không tạm dừng để tham gia vào những cuộc tranh luận kịch nghệ về ưu điểm của công nghệ. Chắc chắn họ sẽ tiếp tục tiến tới."
Tuy nhiên, những lập luận này sẽ có sức thuyết phục hơn nếu Lầu Năm Góc cho thấy sự cầu thị và biết rút kinh nghiệm từ sai lầm. Hiện tại, cơ quan này dường như đang trì hoãn cuộc điều tra về vụ ném bom một trường học tại Iran hồi tháng 2. Vụ việc đau lòng đó đã khiến 168 người tử vong, trong đó có 110 trẻ em. Các bằng chứng sơ bộ cho thấy trường học đã bị trúng tên lửa Tomahawk của Mỹ do lỗi xác định mục tiêu, vốn có khả năng liên quan đến sự hỗ trợ của AI.
Hiện nay, nhiều tập đoàn công nghệ lớn đang áp dụng thái độ cứng rắn hơn đối với các khiếu nại của nhân viên. Trong năm 2024, Google đã thẳng tay sa thải 50 nhân viên vì biểu tình phản đối việc công ty bán dịch vụ điện toán đám mây cho phía Israel. Khi rời đi, nhân viên tại nhiều hãng công nghệ thường bị buộc phải ký các cam kết bảo mật thông tin nghiêm ngặt. Họ cũng phải hứa không được nói xấu hay có bất kỳ hành động nào làm ảnh hưởng đến uy tín và hình ảnh của công ty cũ. Vì thế, việc một số nhân viên sẵn sàng mạo hiểm cả sự nghiệp và danh tiếng để lên tiếng là điều vô cùng đáng trân trọng.
Tất nhiên, nhân viên không thể và cũng không nên là người áp đặt hoàn toàn các chính sách cho người sử dụng lao động. Trách nhiệm quyết định các nguyên tắc cốt lõi và sự đánh đổi phù hợp vẫn thuộc về hội đồng quản trị của mỗi công ty. Nhưng nếu các sếp công nghệ thực sự muốn bảo vệ giá trị dân chủ, họ nên tìm cách thuyết phục nhân viên bằng lý lẽ thay vì dập tắt các cuộc tranh luận. Đội ngũ nhân viên chính là những người hiểu rõ nhất mọi khả năng, giới hạn cũng như các lỗ hổng của AI mà họ đang phát triển. Nếu các giám đốc không thể thuyết phục được chính nhân viên của mình, họ sẽ chẳng bao giờ khiến thế giới tin tưởng được.
