Làn sóng tháo chạy nhân tài tại Thung lũng Silicon đang diễn ra mạnh mẽ khi hàng loạt tiến sĩ AI xuất sắc rời Mỹ về Trung Quốc làm việc. Tỷ lệ này đã tăng hơn gấp đôi sau 6 năm, từ 12% năm 2019 lên 28% năm 2025.
Những quân át chủ bài đầu quân cho sân nhà
Năm 2023, Pan Zizheng, tiến sĩ khoa học máy tính mới tốt nghiệp, đứng trước hai lựa chọn: ở lại Nvidia hay đầu quân cho startup DeepSeek tại Hàng Châu. Anh đã chọn DeepSeek và chưa đầy hai năm sau, startup này vươn lên dẫn đầu bảng xếp hạng ứng dụng miễn phí trên App Store Mỹ.
Yu Zhiding, nhà khoa học nghiên cứu chính tại Nvidia, nhận xét: “Rất nhiều tài năng xuất chúng của chúng tôi đến từ Trung Quốc, và họ không nhất thiết phải ở lại một công ty Mỹ mới có thể thành công.”
Cựu Hiệu trưởng Trường Quản lý Nhà nước John F. Kennedy (Đại học Harvard), Graham Allison, đặt câu hỏi: “Tại sao một tài năng như Pan Zizheng lại dồn hết tâm huyết để tạo ra bước tiến vượt bậc tại Trung Quốc, thay vì ở ngay nước Mỹ?”
Nhiều nhân tài hàng đầu khác cũng đã về nước: Wu Yonghui, nguyên Phó Chủ tịch nghiên cứu của Google DeepMind, gia nhập ByteDance; Vinces Yao, từng dẫn dắt dự án agent tại OpenAI, đầu quân cho Tencent; Zhou Hao, cựu trưởng nhóm học tăng cường cho Gemini của Google, chuyển sang Alibaba.
Công thức chung của họ: Học đại học trong nước, làm tiến sĩ tại Âu-Mỹ, tích lũy kinh nghiệm tại các Big Tech toàn cầu, rồi trở về Trung Quốc nắm giữ các vị trí đầu não.
Dòng chảy nhân tài trong bối cảnh cạnh tranh G2
Damien Ma, Giám đốc Carnegie Trung Quốc, nhận định: “Nhân tài công nghệ có tính di động rất cao. Họ sẽ tìm đến nơi có những lĩnh vực cạnh tranh và thú vị nhất. Thu nhập rất quan trọng, nhưng một công việc có tầm ảnh hưởng lớn và môi trường nghiên cứu tốt mới là thỏi nam châm thực sự.”
Cuộc đua AI hiện nay đã đưa Mỹ và Trung Quốc vào thế phân cực G2. Washington thắt chặt dòng vốn, cấm xuất khẩu chip AI và chặn dịch vụ mô hình đối với doanh nghiệp Trung Quốc. Bắc Kinh cũng siết chặt kiểm soát để ngăn chặn rò rỉ công nghệ, dữ liệu và nhân tài cốt lõi.
Vụ án Manus là hồi chuông cảnh tỉnh: Startup AI gốc Trung Quốc chuyển trụ sở sang Singapore để né tránh lệnh trừng phạt từ Mỹ. Khi có thông tin Meta thâu tóm Manus, giới chức Trung Quốc vào cuộc điều tra, sáng lập viên bị cấm xuất cảnh. MiroMind, một startup AI khác, cũng nhận cảnh báo tương tự, buộc phải dựng vách ngăn tuyệt đối giữa chi nhánh Trung Quốc và toàn cầu.
Từ đầu năm 2025, các chuyên gia AI đầu ngành của Trung Quốc được khuyến nghị không nên du lịch tới Mỹ vì lý do an ninh quốc gia. Giấc mơ toàn cầu hóa của giới công nghệ buộc phải nhường chỗ cho việc chọn phe.
Cơn khát 5 triệu nhân lực và tiếng gọi quê hương
Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc ước tính nước này thiếu hụt hơn 5 triệu chuyên gia AI. Chính quyền địa phương tung ra các khoản trợ cấp béo bở cho startup, trường đại học săn lùng học giả qua Quỹ Nhà khoa học trẻ xuất sắc (Hải ngoại). Một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Singapore tiết lộ nhận được lời mời với mức lương 2-3 triệu Nhân dân tệ (khoảng 300.000-450.000 USD/năm) kèm hàm phó giáo sư và ngân sách tự lập nhóm nghiên cứu riêng.
Năm 2020, Zhu Song-Chun, nhà khoa học AI danh tiếng, rời Mỹ sau 28 năm để thành lập Viện Trí tuệ Nhân tạo Tổng hợp Bắc Kinh. Ông ví cuộc trở về như thế hệ các nhà khoa học đi trước cống hiến cho chương trình Lưỡng đàn nhất tinh (Hai quả bom, một vệ tinh) lịch sử.
Sự cởi mở của xã hội Trung Quốc đối với các ứng dụng AI thực tế cũng là điểm cộng so với những tranh cãi pháp lý và đạo đức tại Mỹ.
Đất lành liệu có giữ được chim?
Tháng 4 năm nay, Wu Yi, cựu nghiên cứu viên OpenAI từng thuộc nhóm Bộ tứ Berkeley tại Đại học Thanh Hoa, đột ngột dứt áo ra đi để đầu quân cho Meta (Mỹ). Lý do được cho là Wu không thể thích nghi với môi trường học thuật nặng tính hành chính tại quê nhà.
Sự khác biệt về văn hóa làm việc và hệ thống đánh giá là rào cản lớn nhất đối với những người quen với lối nghiên cứu tự do kiểu Mỹ. Tại Trung Quốc, áp lực cạnh tranh khốc liệt, các mối quan hệ xã giao phức tạp và cơ chế đánh giá nặng tính KPI dễ bóp nghẹt tư duy sáng tạo đột phá.
Cơ chế cửa xoay cho phép nhân tài luân chuyển giữa trường đại học và doanh nghiệp tại Trung Quốc vẫn còn xơ cứng so với Thung lũng Silicon. Dù Bắc Kinh đang nỗ lực cải cách, việc thay đổi một hệ thống đã bám rễ sâu xa vẫn cần rất nhiều thời gian. Cuộc chiến giành giật bộ óc AI lớn nhất thế giới giữa hai siêu cường sẽ còn tiếp diễn với những kịch bản khó lường.
