Các studio Việt Nam đã tạo ra khoảng 4,9 tỷ lượt tải game trên toàn cầu, trung bình cứ 25 lượt tải game trên thế giới thì có một sản phẩm do người Việt phát triển. Việt Nam hiện có khoảng 54,6 triệu người chơi game, đứng thứ tám thế giới và thứ hai Đông Nam Á về số lượt tải. Doanh thu ngành đạt khoảng 525 triệu USD năm 2024 và được dự báo có thể tăng lên hơn 1,6 tỷ USD trong năm 2025, tiến tới khoảng 2,4 tỷ USD vào năm 2029.
Không nhiều ngành công nghiệp số của Việt Nam vừa sở hữu hàng chục triệu người dùng, vừa tạo ra hàng tỷ lượt tải trên phạm vi toàn cầu như game online. Nhưng phía sau những con số ấn tượng ấy lại là một nghịch lý mà không nhiều ngành công nghiệp số của Việt Nam đang phải đối mặt. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia sản xuất game di động hàng đầu thế giới, nhưng khoảng 85% game G1 phát hành hợp pháp tại Việt Nam lại có xuất xứ từ nước ngoài, trong đó phần lớn đến từ Trung Quốc. Nói cách khác, người Việt làm game cho thế giới, nhưng người Việt lại đang chủ yếu chơi game ngoại.
Nghịch lý doanh nghiệp game Việt chọn Singapore
Nghịch lý ấy còn được nối dài bởi một thực tế khác: Nhiều startup game Việt đang lựa chọn Singapore thay vì Việt Nam để thành lập doanh nghiệp. Ông Vũ Tú Thành, Quyền Giám đốc Điều hành Khu vực kiêm Trưởng Đại diện Việt Nam của Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN, đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: Vì sao nhiều doanh nghiệp công nghệ và game của người Việt lại lựa chọn thành lập pháp nhân ở nước ngoài?
Những câu hỏi ấy cũng là điểm khởi đầu của báo cáo Ngành game Việt Nam - Hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm khơi thông tiềm năng phát triển do ông Nguyễn Minh Đức, chuyên gia chính sách công thuộc Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN, là tác giả chính. Theo nghiên cứu này, khoảng 80% vốn đầu tư vào startup Việt Nam từng chảy về các pháp nhân đặt tại Singapore. Trong lĩnh vực game, doanh thu của các doanh nghiệp đặt trụ sở tại Việt Nam chỉ chiếm khoảng 22% thị trường. Trong khoảng 200 doanh nghiệp đã đăng ký trước đây, hiện chưa tới 20 doanh nghiệp còn hoạt động thường xuyên.
Những con số ấy đặt ra một câu hỏi lớn: Nếu Việt Nam đang sở hữu một trong những cộng đồng phát triển game năng động nhất khu vực, tại sao phần lớn giá trị kinh tế lại không được giữ lại trong nước? Điều đáng tiếc là phần lớn những người rời đi không phải vì họ muốn rời Việt Nam. Họ chỉ đang tìm một nơi mà việc biến một ý tưởng thành sản phẩm rồi đưa sản phẩm ra thị trường trở nên dễ dàng hơn.
Khi thị trường chạy bằng tháng, còn chính sách chạy bằng năm
Theo ông Nguyễn Minh Đức, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở việc Việt Nam thiếu người làm game, thiếu ý tưởng hay thiếu thị trường. Điểm nghẽn nằm ở khoảng cách giữa tốc độ phát triển của ngành và tốc độ của hệ thống quản lý. Hiện nay, doanh nghiệp game phải trải qua cơ chế cấp phép hai tầng, vừa cấp phép cho doanh nghiệp vừa cấp phép cho từng sản phẩm. Một bộ hồ sơ có thể dày từ 200 đến 500 trang và phải trải qua nhiều vòng thẩm định trước khi được đưa ra thị trường.
Theo một luật sư chuyên tư vấn trong lĩnh vực game online, ngay cả trong trường hợp hồ sơ được xử lý thuận lợi, tổng thời gian để hoàn tất các thủ tục cấp phép cũng thường mất khoảng 4-4,5 tháng. Với game online, quãng thời gian ấy đôi khi đủ để một cơ hội kinh doanh đi qua trước khi sản phẩm kịp đến tay người chơi. Khác với nhiều lĩnh vực truyền thống, ngành game vận động với tốc độ rất nhanh. Một xu hướng mới có thể xuất hiện rồi biến mất chỉ sau vài tháng.
Theo ông Nguyễn Minh Đức, chính độ trễ thủ tục đang làm nhiều doanh nghiệp đánh mất "thời điểm vàng" để đưa sản phẩm ra thị trường. Trong thế giới game online, việc chậm vài tháng không chỉ làm giảm lợi thế cạnh tranh mà nhiều khi đồng nghĩa với việc mất luôn cơ hội thu hồi vốn đầu tư. Điều đáng chú ý là Nghị định 147 được xây dựng trong gần 4 năm với cách tiếp cận thận trọng nhằm cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và phát triển ngành. Theo ông Vũ Tú Thành, cách tiếp cận này có ý nghĩa trong bối cảnh năng lực quản lý còn hạn chế. Tuy nhiên, trong một lĩnh vực thay đổi từng tháng như game online, khoảng cách giữa tốc độ của thị trường và tốc độ của chính sách ngày càng trở nên rõ rệt. Khoảng cách ấy có thể được hình dung rất đơn giản: Thị trường game đang thay đổi theo từng tháng trong khi nhiều chính sách vẫn cần nhiều năm để hình thành và hoàn thiện.
Người bị quản lý chặt nhất lại là doanh nghiệp trong nước
Theo ông Nguyễn Minh Đức, một nghịch lý khác là trong khi doanh nghiệp trong nước phải đáp ứng nhiều tầng thủ tục, các sản phẩm xuyên biên giới vẫn có thể tiếp cận người dùng Việt Nam thông qua Internet. Trớ trêu thay, nhóm chịu sự giám sát và chi phí tuân thủ lớn nhất lại chính là các doanh nghiệp trong nước, mà ông Đức gọi là một dạng "bảo hộ ngược" đối với doanh nghiệp nội địa.
Theo số liệu được trích dẫn trong báo cáo, trong khoảng 665 triệu USD doanh thu thị trường năm 2021 chỉ có khoảng 316 triệu USD doanh thu hợp pháp được kê khai và nộp thuế. Khoảng 30% thị trường đến từ các sản phẩm game lậu hoặc vi phạm bản quyền. Nói cách khác, những doanh nghiệp chấp hành quy định lại đang phải gánh chi phí tuân thủ lớn nhất, trong khi một phần không nhỏ thị trường vẫn vận hành bên ngoài khu vực chính thức của nền kinh tế. Trong khi công nghệ mới đang cho phép một nhóm vài người cũng có thể tạo ra sản phẩm tiếp cận hàng triệu người dùng trên toàn cầu, nhiều quy định hiện nay vẫn được thiết kế theo logic quản lý của những doanh nghiệp quy mô lớn. Khoảng cách này khiến chi phí tuân thủ trở thành gánh nặng đặc biệt đối với các startup sáng tạo.
Điều đáng chú ý nhất của Nghị quyết 80
Giá trị lớn nhất của Nghị quyết 80 có lẽ không nằm ở việc lần đầu tiên nhắc tới game online. Điều quan trọng hơn là cách nhìn đối với ngành này đã có sự thay đổi căn bản. Trong nhiều năm, câu chuyện về game ở Việt Nam chủ yếu xoay quanh quản lý, cấp phép và kiểm soát rủi ro. Nghị quyết 80 lần đầu tiên đặt ra một cách tiếp cận khác: Nhìn game như một ngành công nghiệp văn hóa, một sản phẩm sáng tạo có thể tạo việc làm, đóng góp ngân sách và mang những câu chuyện Việt Nam ra thế giới.
Lần đầu tiên, trò chơi điện tử được đặt trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia, được xem là một sản phẩm văn hóa có thể mang thương hiệu Việt Nam ra thế giới và trở thành một mặt hàng xuất khẩu có sức cạnh tranh toàn cầu. Trong định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, game được xếp vào nhóm lĩnh vực cần tập trung đầu tư. Đó là sự dịch chuyển từ tư duy quản lý một loại hình giải trí sang tư duy phát triển một ngành công nghiệp văn hóa.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Phó Cục trưởng Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam hiện là một trong những thị trường game năng động nhất Đông Nam Á với lực lượng lập trình viên trẻ có khả năng cạnh tranh toàn cầu. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn là làm sao để Việt Nam có những thương hiệu game có vòng đời dài, có khả năng kể những câu chuyện Việt Nam và đưa các giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới. Những dự án như "Hào khí Đông A" cho thấy lịch sử, văn hóa và các giá trị Việt Nam hoàn toàn có thể được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại số.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, đây cũng là thời điểm thích hợp để Việt Nam phát triển các ngành công nghiệp nội dung số có giá trị gia tăng cao dựa trên tri thức và sáng tạo. Một sản phẩm game phát hành tại Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp cận hàng trăm triệu người dùng trên toàn cầu, mang theo những câu chuyện và giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới. Nói cách khác, câu chuyện của game không còn chỉ là câu chuyện của một ngành giải trí. Đó là câu chuyện về năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế số, nơi sáng tạo nội dung ngày càng trở thành một nguồn lực phát triển quan trọng.
Cánh cửa tư duy đã mở
Theo ông Vũ Tú Thành, điều cần được thảo luận hiện nay không còn là có quản lý hay không, mà là quản lý bằng cách nào. Cách tiếp cận thận trọng giúp hệ thống an toàn hơn. Nhưng trong một thế giới thay đổi rất nhanh, cái giá phải trả cho sự thận trọng ngày càng lớn hơn. Trong những ngành thay đổi rất nhanh như game online, một cơ hội bị bỏ lỡ hôm nay có thể không bao giờ quay trở lại. Đó là lý do nhiều chuyên gia đề xuất chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và quản lý dựa trên rủi ro thay vì áp dụng cùng một cơ chế với mọi doanh nghiệp.
Nghị quyết 80 đã mở ra một cánh cửa mới trong tư duy phát triển đối với ngành game. Nhưng để những thay đổi về nhận thức ấy chuyển hóa thành tăng trưởng thực sự, điều cần được tháo gỡ tiếp theo có lẽ vẫn là các rào cản thể chế. Bởi tài sản lớn nhất của ngành này là trí tưởng tượng. Cũng như mọi ngành công nghiệp sáng tạo khác, trí tưởng tượng chỉ có thể nảy nở và thăng hoa khi được đặt trong một môi trường đủ cởi mở để thử nghiệm, sai và làm lại.
