SpaceX – công ty hàng không vũ trụ của tỷ phú Elon Musk vừa hoàn tất thương vụ IPO lớn nhất lịch sử Phố Wall, huy động tới 75 tỷ USD. Ngay trong ngày giao dịch đầu tiên trên Nasdaq, vốn hóa của SpaceX đã vượt mốc 2.000 tỷ USD, lọt vào nhóm 7 công ty lớn nhất thế giới. Thương vụ này chính thức đưa Elon Musk vượt mốc tài sản ròng 1.000 tỷ USD, trở thành người đầu tiên trên thế giới đạt được cột mốc này.
Thành công vang dội của SpaceX
Đây là dấu mốc lịch sử không chỉ với Elon Musk mà còn với ngành công nghệ và hàng không vũ trụ. Khác với những tỷ phú trước đây giàu lên nhờ dầu mỏ, bất động sản hay ngân hàng, tài sản của Musk chủ yếu đến từ các lĩnh vực không gian, trí tuệ nhân tạo, internet vệ tinh và xe điện. Cách đây hơn 20 năm, khi thành lập SpaceX vào năm 2002, ít người tin một công ty tư nhân có thể cạnh tranh với NASA hay các tập đoàn quốc phòng hàng đầu nước Mỹ. Nhưng nhờ chiến lược phát triển tên lửa tái sử dụng, giảm mạnh chi phí phóng và xây dựng mạng lưới vệ tinh Starlink, SpaceX đã thay đổi hoàn toàn ngành công nghiệp không gian.
Ngày nay, SpaceX không chỉ là nhà cung cấp dịch vụ phóng vệ tinh lớn nhất thế giới mà còn vận hành hàng nghìn vệ tinh viễn thông quỹ đạo thấp, phục vụ hàng triệu khách hàng toàn cầu. Công ty đang phát triển tên lửa Starship với tham vọng đưa con người lên sao Hỏa. Thành công của SpaceX tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, kéo theo hàng trăm startup không gian tại Mỹ, châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ. Nhiều quốc gia xem công nghiệp vũ trụ là lĩnh vực chiến lược mới. Theo các tổ chức nghiên cứu quốc tế, quy mô kinh tế không gian toàn cầu có thể đạt hàng nghìn tỷ USD trong vài thập kỷ tới nhờ nhu cầu viễn thông vệ tinh, quan sát Trái Đất, dẫn đường, quốc phòng và du lịch không gian.
VinSpace – tham vọng không gian của tỷ phú Phạm Nhật Vượng
Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng xuất hiện những doanh nghiệp mang tham vọng bước chân vào lĩnh vực này. Cái tên được chú ý nhất hiện nay là VinSpace – công ty được thành lập cuối năm 2025 với vốn điều lệ 300 tỷ đồng, trong đó tỷ phú Phạm Nhật Vượng nắm 71% vốn và Vingroup sở hữu 19%. Hoạt động của doanh nghiệp trải rộng từ sản xuất máy bay, tàu vũ trụ, vệ tinh viễn thông đến vận tải hàng không. VinSpace đang nghiên cứu vệ tinh nano “Make in Vietnam” và đặt mục tiêu phóng vệ tinh đầu tiên lên quỹ đạo vào năm 2027. Công ty cũng xây dựng hạ tầng phòng sạch, hệ thống thử nghiệm và các trạm mặt đất phục vụ phát triển công nghệ vệ tinh.
ThaiSpace – giấc mơ dang dở
Trước VinSpace, Việt Nam từng có ThaiSpace – dự án gắn với doanh nhân Nguyễn Đức Thụy. Dự án được công bố cuối năm 2021 khi Thaiholdings thông qua kế hoạch thành lập ThaiSpace với tham vọng thực hiện chuyến bay thương mại đầu tiên vào vũ trụ từ Phú Quốc trong giai đoạn 2026-2030. Ban đầu, ThaiSpace có vốn điều lệ lên tới 26.688 tỷ đồng (gần 1,2 tỷ USD) và từng đặt tham vọng xây dựng cảng hàng không vũ trụ tại Việt Nam, hướng tới niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ. Tuy nhiên, sau khi thành lập, ThaiSpace trải qua nhiều thay đổi. Năm 2022, vốn điều lệ giảm mạnh xuống còn 2.275 tỷ đồng, chuyển đổi từ công ty cổ phần sang công ty trách nhiệm hữu hạn. Cơ cấu sở hữu thu gọn, ông Nguyễn Đức Thụy nắm quyền chi phối 83%, Thaiholdings giữ 17%. Tháng 6/2022, ThaiSpace đổi tên thành Công ty TNHH Đầu tư thương mại và dịch vụ Bãi Thơm – Phú Quốc. Ông Thụy chuyển nhượng vốn cho bà Phạm Thu Hằng và ông Nguyễn Chí Kiên. Đến tháng 10, Thaiholdings thoái vốn cho ông Trịnh Văn Thiệm – cựu Chủ tịch HĐQT Thaigroup. Dù giấc mơ dang dở, ThaiSpace vẫn là một trong những dự án đầu tiên thể hiện tham vọng đưa doanh nghiệp tư nhân Việt Nam tham gia ngành công nghiệp vũ trụ toàn cầu.
Khoảng cách lớn giữa các “Space”
Sự xuất hiện của VinSpace và ThaiSpace cho thấy khu vực tư nhân Việt Nam đã bắt đầu quan tâm tới ngành công nghiệp đỉnh cao này. Đây là tín hiệu tích cực, bởi trước đây các hoạt động nghiên cứu không gian trong nước chủ yếu do cơ quan nhà nước đảm nhiệm. Tuy nhiên, từ thành lập doanh nghiệp đến xây dựng một ngành công nghiệp hàng không vũ trụ thực sự là khoảng cách rất lớn. Để phát triển hệ sinh thái tương tự SpaceX, các doanh nghiệp cần nguồn vốn khổng lồ, đội ngũ kỹ sư trình độ cao, chuỗi cung ứng công nghệ phức tạp và khả năng nghiên cứu kéo dài hàng chục năm. Ngay cả SpaceX cũng từng phóng tên lửa thất bại nhiều lần, tiêu tốn hàng tỷ USD trước khi thành công. Trong khi đó, Việt Nam chưa sở hữu nền công nghiệp chế tạo động cơ tên lửa, hệ thống phóng hay chuỗi sản xuất linh kiện hàng không vũ trụ quy mô lớn. Thị trường vệ tinh thương mại trong nước còn khá nhỏ.
Dù vậy, việc xuất hiện những doanh nghiệp tiên phong vẫn mang ý nghĩa quan trọng. Nếu không có những bước đi đầu tiên, Việt Nam sẽ khó tham gia vào cuộc đua công nghệ toàn cầu. SpaceX ngày nay là biểu tượng, nhưng hơn hai thập kỷ trước cũng chỉ là một startup với vài chục kỹ sư và một giấc mơ táo bạo. VinSpace hay ThaiSpace còn cách xa mô hình của SpaceX, nhưng sự tồn tại của họ cho thấy Việt Nam đã bắt đầu đặt những viên gạch đầu tiên cho một lĩnh vực công nghệ mới. Biết đâu trong tương lai, khi kinh tế không gian trở thành ngành công nghiệp nghìn tỷ USD, Việt Nam sẽ không chỉ là người đứng ngoài quan sát.
