Kinh tế dữ liệu: Nguồn tài nguyên vô tận của thế kỷ XXI
Tại Diễn đàn quốc gia phát triển Kinh tế số và xã hội số lần thứ 3 với chủ đề "Phát triển kinh tế số, xã hội số toàn diện, bao trùm - Đạt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số giai đoạn 2026 - 2030" diễn ra vào ngày 20/12/2025, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, đã có bài phát biểu sâu sắc về vai trò của dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) trong thời đại mới.
Ông Cương so sánh: "Thế kỷ XIX là thời đại của than đá và thép, thế kỷ XX là thời đại của dầu mỏ và điện năng, còn thế kỷ XXI hiện nay chính là thời đại của dữ liệu và trí tuệ nhân tạo." Tuy nhiên, khác với các nguồn tài nguyên truyền thống như dầu mỏ hay than đá, dữ liệu không bị cạn kiệt mà ngược lại, có thể được làm giàu thêm qua quá trình khai thác và phân tích.
Dữ liệu: Tư liệu sản xuất chính tạo ra thặng dư
Trong nền kinh tế dữ liệu, dữ liệu không chỉ là nguồn lực đầu vào mà còn là tư liệu sản xuất chính, có khả năng tạo ra giá trị mới và thặng dư. Dữ liệu được xem như một tài sản kinh tế đặc biệt, có thể trao đổi, định giá và thương mại hóa. Nó trở thành nền tảng cho trí tuệ, dự báo, ra quyết định, và thậm chí thay đổi hành vi cũng như quản trị xã hội.
Khi được khai thác và phân tích thông qua công nghệ AI và Big Data, dữ liệu có thể tạo ra giá trị kinh tế gấp nhiều lần so với giá trị ban đầu. "Đây chính là 'dầu mỏ' của thế kỷ XXI, một nguồn tài nguyên vô tận thúc đẩy đổi mới sáng tạo, ra đời hàng nghìn sản phẩm dịch vụ mới, tạo việc làm và đóng góp vào tăng trưởng GDP," Thiếu tướng Cương nhấn mạnh.
Cuộc đua khai thác AI quyết liệt giữa các cường quốc
Hiện nay, cuộc đua khai thác AI đang diễn ra quyết liệt giữa các nền kinh tế lớn trên thế giới. Các quốc gia này không chỉ xem AI như một công nghệ đơn thuần mà còn coi đó là nền tảng tăng trưởng mới. Họ đầu tư mạnh mẽ vào:
- Xây dựng trung tâm dữ liệu và siêu máy tính
- Phát triển chip AI
- Thiết lập khung pháp lý về dữ liệu và AI an toàn
- Thúc đẩy hợp tác công – tư để thương mại hóa nhanh các kết quả nghiên cứu
Mỹ dẫn đầu với khoảng cách đáng kể
Theo công cụ xếp hạng năng lực AI toàn cầu của Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence (HAI) thuộc Đại học Stanford, Mỹ đang dẫn đầu bảng xếp hạng với khoảng cách vượt trội trong cả nghiên cứu phát triển (R&D) lẫn nền kinh tế trí tuệ nhân tạo. Nước này liên tục tạo ra các mô hình học máy AI nổi bật nhất, thu hút mức đầu tư tư nhân cao nhất và dẫn đầu về số lượng công bố nghiên cứu AI.
Ông Stephen Juneau, nhà kinh tế tại Bank of America, nhận định: "AI là nguồn đầu tư duy nhất hiện nay trong nền kinh tế Mỹ." Chỉ riêng 4 công ty lớn gồm Microsoft, Amazon.com, Alphabet và Meta Platforms đã chi tổng cộng 344 tỷ USD cho đầu tư cơ bản trong năm 2025, tăng từ 228 tỷ USD của năm trước.
Trung Quốc: Lợi thế quy mô dữ liệu khổng lồ
Xếp thứ hai trong bảng xếp hạng năng lực AI toàn cầu là Trung Quốc, với lợi thế về quy mô dữ liệu khổng lồ và khả năng triển khai AI trên diện rộng. Nước này thể hiện thế mạnh đáng kể trong các trụ cột nghiên cứu phát triển, kinh tế và cơ sở hạ tầng.
Trong khi Mỹ tập trung vào các mô hình nền tảng cỡ lớn, Trung Quốc lại ưu tiên đưa AI vào các ứng dụng thương mại có thể nhân rộng. Chiến lược "AI+" được triển khai đồng loạt với mục tiêu đến năm 2027 phổ biến AI trong các lĩnh vực then chốt như:
- Nghiên cứu khoa học
- Sản xuất công nghiệp
- Sản phẩm tiêu dùng
- Y tế và giáo dục
- Quản trị số
- Xuất khẩu công nghệ
Ông Liu Dingding, nhà phân tích internet tại Bắc Kinh, chia sẻ: "AI đang định hình lại mọi ngành công nghiệp, từ thương mại điện tử và trò chơi đến truyền thông và sản xuất. Việc ứng dụng AI đã mở rộng đáng kể trong những năm gần đây, đặc biệt khi công nghệ này thâm nhập vào các lĩnh vực như ô tô, robot và nông nghiệp."
Nhật Bản: Nỗ lực thu hẹp khoảng cách
Nhật Bản cũng nằm trong nhóm quốc gia có năng lực AI cao nhờ nền tảng công nghiệp, robot và tự động hóa phát triển lâu năm. Theo báo Yomiuri, Chính phủ Nhật Bản cùng khối tư nhân sẽ khởi động một dự án quy mô lớn trị giá khoảng 3 nghìn tỷ yên (tương đương 19 tỷ USD) để phát triển hệ thống AI quốc gia.
Trong năm 2026, tập đoàn SoftBank cùng hơn mười công ty khác sẽ thành lập một doanh nghiệp mới để phát triển mô hình AI cơ sở lớn nhất trong nước, với mục tiêu đạt 1.000 tỷ tham số - tương đương với những thành tựu hàng đầu thế giới của Mỹ và Trung Quốc. Mô hình này sẽ được mở cho các công ty Nhật Bản điều chỉnh phù hợp với nhu cầu từ công nghiệp đến kỹ thuật robot.
Cuộc cách mạng dữ liệu và AI không chỉ mang lại hình thái kinh tế mới mà còn trở thành trọng tâm chiến lược cho năng lực cạnh tranh quốc gia trong thế kỷ XXI.
