Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) - lĩnh vực nghiên cứu trực tiếp về con người, xã hội, văn hóa, lịch sử, chính trị, truyền thông, quản trị và các quy luật vận động của đời sống xã hội - dường như vẫn khá lặng lẽ so với kỳ vọng. Tuy nhiên, theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình. Do đó, KHXH&NV có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược, xây dựng hệ giá trị quốc gia, phát triển văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Vai trò chiến lược trong các thời kỳ lịch sử
Trong các thời kỳ lịch sử của đất nước, KHXH&NV luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ nhìn nhận các vấn đề xã hội mà còn phân tích, phát hiện cấu trúc ẩn bên trong của từng nội dung, từng vấn đề. Đối với quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh tế, KHXH&NV không chỉ nghiên cứu tác động mà còn cần được nhìn nhận như nhân tố chủ động tham gia từ khâu thiết kế, triển khai đến đánh giá.
Thời gian qua, các học viện, cơ quan, bộ, ngành liên quan đã có những nỗ lực tìm hướng đi khẳng định vai trò của KHXH&NV trong quá trình phát triển đất nước. Các nhà khoa học khẳng định sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn không chỉ tạo cơ hội mà còn đặt ra nhiều thách thức mới, đòi hỏi tư duy khoa học phải được đổi mới toàn diện cả về lý luận, phương pháp và cách tiếp cận.
Khoa học xã hội và nhân văn: Sức mạnh nội sinh của quốc gia
KHXH&NV giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp con người hiểu chính mình, hiểu xã hội, hiểu động lực phát triển và các quy luật vận động của đời sống. Đối với quá trình chuyển đổi số, thành công không thể chỉ được đánh giá bằng các ứng dụng được triển khai mà còn cần được đánh giá bằng nhận thức, hành động, giao tiếp xã hội của từng con người, từng tập thể. Đây là một trong những nhiệm vụ chủ chốt của KHXH&NV trong kỷ nguyên mới của đất nước.
Việt Nam đang trên con đường trở thành quốc gia chuyển đổi số mạnh mẽ, rộng khắp và toàn diện. Để những thành tựu đạt được tiếp tục lan tỏa và bền vững, cần tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của KHXH&NV như một khoa học song hành chiến lược, không thể thiếu cùng khoa học công nghệ và phát triển kinh tế.
Đổi mới thể chế và tư duy quản lý
Để cụ thể hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về vai trò quan trọng của KHXH&NV, cả hệ thống chính trị, trước hết là các cấp ủy, chính quyền, người đứng đầu cần xác định đầu tư cho KHXH&NV chính là tạo dựng nền tảng cho lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế và phát triển văn hóa, con người.
Các cơ quan chức năng cần mạnh dạn đổi mới cơ chế tài chính cho KHXH&NV theo hướng khoán chi, giảm tối đa thủ tục hành chính, chấp nhận rủi ro khoa học và đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả đầu ra thay vì chứng từ, hóa đơn, thủ tục đấu thầu. Các bộ, ngành liên quan cần nghiên cứu lan tỏa giá trị, vị trí, sự cần thiết của KHXH&NV vào chương trình, đề tài, giáo trình đào tạo cho sinh viên đại học; xây dựng các trung tâm nghiên cứu liên ngành, kết hợp kỹ sư và nhà khoa học xã hội cùng làm việc.
Để KHXH&NV khẳng định vị thế, chúng ta đang rất cần những đổi mới mang tính đột phá về thể chế và thay đổi tư duy quản lý ở tầm vĩ mô. Đây là yêu cầu cấp thiết để biến KHXH&NV thành sức mạnh nội sinh, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.
