Trong nhiều năm, tài chính số tại Việt Nam phát triển dựa trên tốc độ, tiện lợi và niềm tin. Người dùng sẵn sàng chuyển tiền qua điện thoại, xác thực trực tuyến hay lưu trữ tài sản trên ví điện tử vì tin rằng các giao dịch đó đủ an toàn. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, niềm tin này đang đứng trước thách thức lớn khi deepfake, giả giọng nói, chatbot và dữ liệu hành vi khiến các kịch bản lừa đảo trở nên tinh vi hơn, cá nhân hóa hơn và có khả năng nhân rộng với chi phí thấp.
Chống lừa đảo: Bài toán về hành vi người dùng
Tại diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 đầu tháng 5, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) nhận định AI đang khiến các hình thức giả mạo và thao túng tâm lý trở nên rẻ hơn, nhanh hơn và khó nhận diện hơn. Các kịch bản giả danh, deepfake, cuộc gọi tạo áp lực làm ranh giới giữa giao dịch bình thường và giao dịch bị dẫn dụ ngày càng mờ nhạt.
Số liệu từ MoMo cho thấy năm 2025, người Việt mất khoảng 8.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến, trong đó hơn 90% trường hợp người dùng tự tay thực hiện giao dịch dưới tác động thao túng tâm lý. Trung tá, TS Bùi Thị Liên từ Học viện An ninh Nhân dân cho biết điểm chung của nhiều vụ lừa đảo là nạn nhân bị đặt vào trạng thái hoảng loạn, sợ hãi, áp lực thời gian hoặc kỳ vọng lợi ích, khiến khả năng phản biện và kiểm chứng thông tin suy giảm. Cuộc chiến chống lừa đảo không còn là bài toán an ninh mạng đơn thuần, mà trở thành bài toán về hành vi người dùng và khả năng can thiệp đúng thời điểm.
Ông Nguyễn Mạnh Tường, đồng sáng lập, đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc MoMo, nhận định: Các nền tảng tài chính thường chỉ nhìn thấy phút thứ 89 của hành trình lừa đảo. Khi người dùng thực hiện giao dịch, gần như toàn bộ quá trình thao túng đã hoàn tất từ trước trên nhiều nền tảng khác nhau. Nếu chỉ tập trung vào khâu xử lý giao dịch, các nền tảng tài chính sẽ luôn ở thế phản ứng chậm hơn tốc độ tiến hóa của lừa đảo AI.
Từ tư duy chặn kẻ xấu sang đồng hành bảo vệ người tốt
Ông Nguyễn Mạnh Tường chia sẻ: Chúng tôi đã chuyển từ tư duy chặn kẻ xấu sang tư duy đồng hành bảo vệ người tốt khỏi việc mắc sai lầm. Giá trị lớn nhất của AI không chỉ nằm ở việc phát hiện rủi ro nhanh hơn, mà ở khả năng chuyển các tín hiệu rủi ro thành cảnh báo đúng thời điểm, giúp người dùng có thêm vài giây suy nghĩ trước khi quyết định.
Hệ thống AI của MoMo phân tích đồng thời hành vi giao dịch, thiết bị, mạng lưới kết nối và ngữ cảnh sử dụng để đánh giá rủi ro trước khi giao dịch hoàn tất. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, hệ thống đưa ra cảnh báo hoặc yêu cầu xác nhận bổ sung, tạo ra một khoảng dừng có chủ đích. Bà Tăng Thị Hà Yên, Giám đốc Khoa học dữ liệu MoMo, giải thích: Thay vì mọi trải nghiệm đều phải thật nhanh và thật mượt, đôi khi hệ thống cần tạo ra một khoảng dừng để người dùng suy nghĩ.
Kết quả thực tế cho thấy mỗi ngày hệ thống phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường và chủ động cảnh báo hơn 10.000 người dùng. 99,5% người nhận cảnh báo đã dừng lại suy nghĩ trước khi tiếp tục giao dịch.
Liên minh Phòng thủ Chủ động: Giải pháp cho bốn khoảng cách
Tuy nhiên, công nghệ của một nền tảng riêng lẻ vẫn chưa đủ. Hành trình lừa đảo hiện nay diễn ra xuyên suốt nhiều nền tảng: mạng xã hội, viễn thông, thương mại điện tử, tài chính, trong khi mỗi doanh nghiệp chỉ nắm một lát cắt nhỏ. Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (A05, Bộ Công an) cho rằng không gian mạng sẽ không an toàn nếu mỗi cơ quan hay doanh nghiệp tiếp tục tự phòng thủ riêng lẻ. Bài toán chống lừa đảo trong kỷ nguyên AI đòi hỏi cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin nhanh hơn.
Từ thực tế đó, MoMo đang phối hợp cùng các đối tác nghiên cứu mô hình Liên minh Phòng thủ Chủ động, hướng tới kết nối các bên trong hệ sinh thái số: tài chính, viễn thông, mạng xã hội, thương mại điện tử và cơ quan quản lý. Mục tiêu là rút ngắn bốn khoảng cách lớn: khoảng cách tốc độ, khoảng cách dữ liệu, khoảng cách phối hợp và khoảng cách thế phòng thủ, chuyển từ xử lý sau thiệt hại sang phát hiện sớm, cảnh báo sớm và phòng thủ chủ động.
Ông Nguyễn Mạnh Tường nhấn mạnh: Khi một người dùng ở bất kỳ đâu lên tiếng báo cáo một hành vi lừa đảo, tín hiệu đó cần lan tỏa nhanh trong toàn bộ mạng lưới để bảo vệ hàng triệu người dùng khác trước khi kẻ xấu kịp tấn công lần tiếp theo. Trong kỷ nguyên AI, khả năng bảo vệ người dùng trước khi thiệt hại xảy ra đang trở thành năng lực vận hành cốt lõi, và không còn là bài toán một doanh nghiệp có thể tự giải quyết. Chúng ta không thể thắng nếu đi một mình, ông nói. Niềm tin số, giống như mọi loại hạ tầng khác, chỉ có thể bền vững khi tất cả các bên cùng chung tay xây dựng và bảo vệ.
