Hàng trăm nhà toán học trên toàn thế giới đã ký tuyên ngôn Leiden, một văn bản chính thức phản đối sự lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu toán học. Mặc dù AI ngày càng chứng tỏ khả năng giải quyết những bài toán phức tạp, giới toán học vẫn lo ngại rằng việc phụ thuộc quá mức vào công cụ này sẽ làm mất đi tính nhân văn và sự sáng tạo vốn có của môn toán.
Sự ra đời của các mô hình ngôn ngữ lớn đã mang lại nhiều đột phá cho khoa học, trong đó có toán học. Gần đây, OpenAI đã gây xôn xao khi sử dụng AI để giải một bài toán về khoảng cách giữa các điểm, vấn đề từng làm đau đầu các nhà khoa học suốt 80 năm. Tuy nhiên, niềm vui nhanh chóng bị lu mờ khi chỉ vài ngày sau, 16 nhà toán học tập hợp tại Đại học Leiden (Hà Lan) công bố tuyên ngôn Leiden. Tính đến ngày 3 tháng 6, văn bản đã thu hút hơn 650 chữ ký ủng hộ từ các nhà toán học và học giả toàn cầu.
Những nhân vật uy tín lên tiếng
Trong số những người ký tên có nhiều nhân vật hàng đầu, như Peter Scholze, người đoạt giải Fields và hiện là giám đốc Viện Toán học Max Planck (Đức). Ông chia sẻ rằng bản thân chưa bao giờ sử dụng AI khi suy nghĩ về các bài toán và luôn cố gắng tránh đọc nội dung do AI tạo ra. Theo ông, những ý tưởng toán học giống như những đứa trẻ, cần được nuôi dưỡng qua nhiều năm tháng mới có thể trưởng thành.
Giáo sư Kevin Buzzard từ Đại học Imperial College London (Anh) cũng lên tiếng cảnh báo đồng nghiệp về sự quan tâm đột ngột của các công ty công nghệ đối với toán học. Ông coi tuyên ngôn Leiden là một phản ứng thận trọng và cần thiết trước tình hình hiện tại. Trưởng khoa Khoa học Máy tính tại Đại học Oxford, Leslie Ann Goldberg, đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ: bà ví những bài báo do AI tạo ra chứa lỗi sai như những ngôi nhà xây trên nền móng mục nát, sớm muộn cũng sụp đổ. Khi các nghiên cứu mới tiếp tục được xây dựng trên nền tảng sai lầm đó, sai sót sẽ lan rộng và gây hậu quả khó lường.
Tuyên ngôn còn có sự ủng hộ của nhiều nhà khoa học danh tiếng khác như Michael Harris (Đại học Columbia), Rodrigo Ochigame (Đại học Leiden) và Ursula Martin (Đại học Oxford).
Nguy cơ từ AI trong toán học
Nguyên nhân sâu xa khiến các nhà khoa học đồng lòng ký tuyên ngôn là nỗi sợ hãi về một tương lai nơi AI trở thành thước đo duy nhất để giải toán. Nếu điều đó xảy ra, những phẩm chất quý giá như khả năng thấu hiểu, tư duy sâu sắc và năng lực phán đoán sẽ dần bị mai một. Tuyên ngôn Leiden yêu cầu các nhà toán học khi sử dụng AI phải tuân thủ nguyên tắc minh bạch: chủ động khai báo việc sử dụng công cụ, chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung bài báo, và tuyệt đối không viện cớ AI để đạo văn.
Văn bản cũng chỉ trích các công ty công nghệ lợi dụng khả năng giải toán của AI như chiêu trò quảng cáo nhằm thổi phồng giá trị cổ phiếu. Nhiều công ty đã tự ý sử dụng các bài báo nghiên cứu của nhà toán học để huấn luyện AI mà không xin phép. Những công trình là kết quả của hàng thập kỷ lao động miệt mài bị biến thành thức ăn cho máy móc. Đáng buồn hơn, sau khi được huấn luyện, AI lại cạnh tranh tốc độ giải toán với con người và được thương mại hóa để kiếm lời, trong khi các nhà toán học không nhận được bất kỳ khoản bồi thường hay ghi nhận nào.
Định hướng nghiên cứu bị thao túng
Các công ty AI thường chọn những bài toán dễ giải bằng máy móc, bỏ qua các vấn đề phức tạp không phù hợp với đặc thù AI. Về lâu dài, xu hướng này có thể khiến định hướng nghiên cứu toán học bị tư bản thao túng, tước đoạt quyền tự quyết của các nhà toán học. Tuyên ngôn đưa ra khuyến nghị cho nhiều nhóm đối tượng: với các nhà hoạch định chính sách, cần bảo vệ quyền tác giả, tránh xa lời thổi phồng, ban hành quy định quản lý AI và đầu tư vào cơ sở hạ tầng máy tính công cộng. Với các nhà toán học, cần minh bạch trong sử dụng công cụ, hỗ trợ phản biện, giữ vững khoa học mở và đánh giá hệ quả đạo đức. Với các tổ chức và nhà tài trợ, cần xây dựng chiến lược, duy trì tiêu chuẩn khắt khe và đảm bảo tài trợ đi đôi với giá trị cốt lõi.
Bảo vệ tính nhân văn của toán học
Toán học vốn được xem là vùng đất thanh cao, nơi các nhà khoa học chỉ cần cây bút là có thể làm việc. Tuy nhiên, sự giản dị này biến họ thành mục tiêu nhắm đến của AI. Người ta thường thấy các công ty phô diễn khả năng giải toán của AI, nhưng hiếm khi dùng nó để giải quyết thách thức trong sinh học, hóa học hay vật liệu. Hiện tại, tuyên ngôn Leiden đã nhận được sự ủng hộ chính thức từ Liên minh Toán học Quốc tế. Phó chủ tịch liên minh khẳng định toán học phải luôn thấm đẫm tình người. Nhiều nhà toán học lo ngại rằng các bài báo giả mạo do AI tạo ra đang lan truyền như virus, khiến người phản biện khó phân biệt thật giả.
Các nhà khoa học nhấn mạnh họ không phản đối AI như một công cụ, mà chỉ chống lại sự lạm dụng nó. Giống như máy tính bỏ túi có thể tính toán nhanh, nhưng học sinh vẫn cần tập làm tính trên giấy để rèn tư duy logic. AI không bao giờ được phép trở thành tiêu chuẩn duy nhất định nghĩa toán học. Tuyên ngôn Leiden ra đời với mục đích bảo vệ sự trong sáng của suy luận toán học và quyền tự do tư duy của con người.
