Mỗi lần người dùng thích một bài đăng, lướt qua video hoặc bỏ qua đề xuất, họ đang vô tình dạy cho AI điều gì đó. Đây là luận điểm chính trong cuốn sách Raising AI: An Essential Guide to Parenting Our Future (tạm dịch: 'Nuôi' AI: Hướng dẫn thiết yếu để định hình tương lai) của tác giả De Kai.
AI đã âm thầm học hỏi hành vi con người
Trong khi dư luận tập trung vào quyền lực của các công ty hay chính phủ sở hữu AI và nguy cơ áp đặt chính sách khắc nghiệt, De Kai nhìn nhận vấn đề từ góc độ khác. Các hệ thống AI đã lặng lẽ học hỏi hành vi con người và đang góp phần định hình văn hóa xã hội ở quy mô lớn hơn nhiều so với bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào có thể tưởng tượng.
Tranh cãi về vai trò của người dùng với AI
De Kai đưa ra khái niệm tự động hóa tư duy, mô tả việc chuyển giao các phán đoán về nhận thức và đạo đức cho hệ thống máy tính. Thuật toán đề xuất trên YouTube, nguồn cấp dữ liệu Instagram hay công cụ tìm kiếm đều là những AI dành cả ngày để quan sát, học hỏi, tối ưu hóa trải nghiệm và hướng tới giành được sự tin tưởng vô điều kiện của người dùng.
Những con số De Kai đưa ra rất đáng chú ý. Ông ước tính hiện có khoảng 800 tỷ hệ thống AI đang tích cực mô phỏng và ảnh hưởng đến văn hóa nhân loại. Với De Kai, AI không phải khái niệm mới xuất hiện năm ngoái. Chúng đã âm thầm lớn lên cùng máy tính trong gia đình, điện thoại trong túi quần suốt hơn một thập kỷ, học hỏi mọi hành vi con người có thể quan sát.
Điều khiến De Kai đưa ra luận điểm này là vì ông là thành viên sáng lập Hiệp hội Ngôn ngữ học Máy tính, người xây dựng công nghệ dịch máy khởi nguồn cho Google Translate, Yahoo Translate và Microsoft Bing Translator. Ông cho rằng người dùng chính là cha mẹ đỡ đầu cho AI và đang cải thiện công nghệ này từng ngày bằng cách cung cấp dữ liệu về thói quen sử dụng công nghệ.
Lập luận này vấp phải phản bác từ bài đánh giá phê bình chuyên sâu trên LessWrong vào tháng 4/2026. Bài đăng cho rằng De Kai đã xác định sai người thực sự có quyền lực đối với AI. Người dùng có thể đa dạng hóa tương tác nhưng không có quyền truy cập vào kiến trúc thuật toán, quy trình phát triển hoặc quá trình triển khai ở quy mô lớn. Bài phê bình lập luận rằng trách nhiệm thuộc về nhà phát triển và công ty công nghệ - những 'cha mẹ' thực sự của AI.
Lời kêu gọi hành động đối với AI
De Kai thừa nhận lập luận có hạn chế, nhưng cho rằng nó hướng đến kêu gọi người dùng hành động tập thể thay vì cá nhân. Ông hình dung cộng đồng sẽ xây dựng thể chế tương tự hiệp hội phụ huynh-giáo viên dành cho AI, buộc các công ty công nghệ chịu trách nhiệm thông qua áp lực tập thể.
Geoffrey Hinton, người đoạt giải Nobel vì khai sinh ra học sâu (deep learning), lên tiếng ủng hộ cuốn sách. Ông cho rằng cuốn sách khiến người dùng phải suy nghĩ, và lập luận của De Kai về việc con người đang giao quyền tự chủ vào tay AI khiến ông đặc biệt lưu tâm.
Câu hỏi về vai trò người dùng trở nên quan trọng trong bối cảnh chính phủ các nước loay hoay xây dựng chính sách, hướng dẫn hoặc quy định về sử dụng AI. Trong khi đối tượng của chính sách là nhà quản lý hay nhà phát triển AI, cuốn sách của De Kai vạch ra khoảng trống trong quản trị. Những người sử dụng mỗi ngày giúp AI phát triển và len lỏi vào mọi mặt xã hội.
Cuốn sách dày 280 trang mang đến bức tranh toàn cảnh, từ khoa học nhận thức, tâm lý học đến cơ chế cụ thể tạo nên thuật toán đầy thiên vị, thường cung cấp thông tin tiêu cực và nương theo bản ngã người dùng. Các hệ thống AI đang phản ánh chính người sử dụng chúng.
