Chỉ 24 giờ sau khi ra mắt, Google buộc phải rút tính năng tạo ảnh AI Nano Banana 2 khỏi Google Earth do người dùng nhanh chóng lạm dụng để dựng nên những bức ảnh vệ tinh giả về các thảm họa và sự kiện chưa từng xảy ra. Tính năng vốn được thiết kế nhằm mục đích giáo dục đã biến thành công cụ sản sinh thông tin sai lệch, buộc hãng công nghệ Mỹ phải thừa nhận rủi ro và tạm ngừng triển khai.
Sự ra đời của tính năng và cái kết chóng vánh
Google giới thiệu tính năng này như một cách "trực quan hóa lịch sử và tương lai". Người dùng có thể gõ câu lệnh để xem thành phố Pompeii vào năm 78 sau Công nguyên trước khi núi lửa Vesuvius phun trào, tạo infographic cho bài giảng, hoặc hình dung một khu đất trống sau khi xây trung tâm thương mại. Ý tưởng ban đầu nghe có vẻ hấp dẫn về mặt giáo dục, phù hợp với giáo viên, kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị.
Thế nhưng, Internet chỉ mất chưa đầy một ngày để phát hiện ra những cách sử dụng hoàn toàn khác. Thay vì tái dựng Pompeii, người dùng bắt đầu tạo cảnh máy bay đâm vào tòa nhà chọc trời ở Manhattan, một vụ đánh bom tại Moscow, hố bom ở Los Angeles hay người tị nạn xuất hiện tại biên giới Mỹ - Mexico. Tất cả được đặt trên nền Google Earth quen thuộc, khiến những sự kiện hư cấu trông như ảnh vệ tinh ghi lại thế giới thực.
Vì sao ảnh giả trên Google Earth đặc biệt nguy hiểm?
Điều tạo nên mức độ nghiêm trọng chính là nền tảng nơi chúng được tạo ra. Trong hai thập kỷ qua, Google Earth đã trở thành một công cụ đáng tin cậy để quan sát và đối chiếu địa điểm trên thế giới. Các nhà báo, nhà nghiên cứu và cộng đồng điều tra nguồn mở OSINT thường sử dụng ảnh vệ tinh cùng dữ liệu địa lý làm lớp thông tin nền khi xác minh sự kiện. Việc gắn công cụ tạo ảnh AI ngay trong giao diện đó tạo ra vấn đề hoàn toàn khác: một hình ảnh giả giờ đây có thể khoác lên vẻ ngoài của một nguồn dữ liệu được nhiều người tin tưởng.
Aravind Ravichandran, CEO của TerraWatch Space, cảnh báo rằng người dùng có thể tạo ảnh xe tăng xuất hiện trong một thành phố, người di cư tập trung tại biên giới hay một kho dầu đang bốc cháy, sau đó chụp lại màn hình từ chính giao diện Google Earth. Ông nói: "Khi những hình ảnh này được chia sẻ ra ngoài bối cảnh ban đầu, chúng có nguy cơ bị nhầm thành bằng chứng về một sự kiện có thật."
Nathaniel Raymond, Giám đốc Humanitarian Research Lab thuộc Đại học Yale, còn đưa ra cảnh báo nghiêm trọng hơn. Theo ông, khả năng chỉnh sửa ảnh vệ tinh bằng AI có thể tạo điều kiện cho việc giả mạo dữ liệu ở quy mô lớn, đặc biệt nguy hiểm khi liên quan tới chiến tranh, thảm họa hay những cộng đồng dễ bị tổn thương.
Các biện pháp bảo vệ đã thất bại như thế nào?
Nano Banana 2 là mô hình tạo và chỉnh sửa ảnh AI được Google tích hợp trực tiếp vào Google Earth. Tính năng cho phép tìm một địa điểm có thật, phóng to ảnh vệ tinh, sau đó nhập câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên để AI tạo ra phiên bản mới của chính khu vực đang quan sát. Google ban đầu tin rằng rủi ro có thể được kiểm soát: ảnh do Nano Banana tạo ra không tự động xuất hiện trên Google Earth của người dùng khác, được đánh dấu là nội dung AI và tích hợp SynthID, cho phép kiểm tra nguồn gốc bằng Gemini hoặc Google Lens.
Tuy nhiên, các biện pháp này nhanh chóng bộc lộ giới hạn khi hình ảnh rời khỏi môi trường ban đầu và được chia sẻ dưới dạng ảnh chụp màn hình. Một Community Note trên mạng xã hội X cũng chỉ ra rằng watermark chỉ xuất hiện trên một phần hình ảnh, khiến việc nhận biết nội dung AI không phải lúc nào cũng dễ dàng. Khoảng 24 giờ sau khi ra mắt, Google đã rút tính năng và tuyên bố sẽ xây dựng các biện pháp bảo vệ mạnh hơn trước khi đưa trở lại, nhưng không đưa ra mốc thời gian cụ thể.
Bài học về lòng tin với ảnh vệ tinh thời AI
Dù chỉ tồn tại trong 24 giờ, tính năng này đã cho thấy mặt trái của AI: không chỉ tái dựng lịch sử hay tưởng tượng tương lai, mà còn có thể tạo ra một "hiện tại" chưa từng tồn tại. Một công cụ sinh ra để giúp con người nhìn thế giới theo cách mới lại đặt ra câu hỏi về việc liệu những gì họ đang nhìn thấy có còn đáng tin hay không. Sự việc này là lời nhắc nhở rằng niềm tin vào các nền tảng dữ liệu lâu năm như Google Earth có thể bị xói mòn nếu không có cơ chế xác thực chặt chẽ.
