Tính đến tháng 2/2026, Việt Nam đã đạt được những bước tiến ấn tượng về quy mô và tốc độ mạng 5G. Theo ông Nguyễn Phong Nhã, Phó Cục trưởng Cục Viễn thông (Bộ Khoa học và Công nghệ), toàn quốc đã triển khai gần 40.000 trạm phát sóng 5G, phủ sóng tới 90% dân số với gần 23 triệu thuê bao. Tốc độ tải xuống trung bình đạt 594,81 Mbps (tháng 1/2026), trong đó Đà Nẵng dẫn đầu với 677,23 Mbps, tiếp theo là TP.HCM với 632,02 Mbps. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu phủ sóng 5G tới 99% dân số vào năm 2030, Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức lớn về hạ tầng và chi phí, nếu không sẽ có nguy cơ bị gạt khỏi chuỗi cung ứng AI toàn cầu.
Ba rào cản lớn
Ông Julian Gorman, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, nhấn mạnh yếu tố con người là chìa khóa tạo nên sự khác biệt của Việt Nam, khi phổ cập số được coi là chiến lược kinh tế cốt lõi. Dù vậy, Việt Nam vẫn phải giải quyết ba bài toán lớn về chi phí và hạ tầng.
Thứ nhất, chi phí đầu tư cực kỳ lớn. Thiết bị 5G có giá thành cao, và đặc tính kỹ thuật đòi hỏi số lượng trạm phát sóng lớn, dẫn đến tổng vốn đầu tư ban đầu (CAPEX) và chi phí vận hành (OPEX) hàng năm rất lớn, gây áp lực tài chính cho các nhà mạng. Ông Michael Jiang, Giám đốc Công nghệ của Huawei Việt Nam, cho biết người dùng yêu cầu tốc độ cao, chi phí thấp, tạo thách thức cho các nhà mạng trong việc đảm bảo trải nghiệm người dùng và tăng tính cạnh tranh.
Thứ hai, hạ tầng vật lý và không gian lắp đặt thiết bị thiếu đồng bộ. Hầu hết các trạm di động hiện hữu đã được lấp đầy thiết bị cho mạng 2G, 3G và 4G, không còn không gian cho thiết bị 5G. Ông Scott Minehane, chuyên gia Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), khuyến nghị Việt Nam nên sớm tắt sóng 2G, 3G để tối ưu phổ tần cho 5G và chuẩn bị cho 6G vào năm 2030. Việt Nam đã lên lộ trình dừng hẳn mạng 2G vào tháng 9/2026 và mạng 3G vào tháng 9/2028. Ngoài ra, hệ thống hạ tầng đi kèm như nguồn điện và anten cũng cần nâng cấp toàn diện.
Thứ ba, phủ sóng không đồng đều và rào cản doanh thu giữa các vùng miền. Các doanh nghiệp viễn thông ưu tiên đầu tư ở khu vực thành thị, trong khi vùng sâu vùng xa có chi phí đầu tư lớn nhưng doanh thu thấp. Hiện vẫn còn khoảng 8.000 thôn bản chưa được tiếp cận cáp quang.
Hóa giải bài toán chi phí để bứt phá hạ tầng
Để không bị tụt lại trong chuỗi cung ứng AI, Việt Nam xác định 5G là hạ tầng huyết mạch cho dữ liệu lớn và kết nối thông minh. Các giải pháp đột phá đang được triển khai đồng bộ.
Về công nghệ, Viettel đã triển khai thương mại thành công trạm 5G Open RAN, giúp giảm phụ thuộc vào hệ thống mạng truyền thống và giảm chi phí đầu tư. Ông Nguyễn Phong Nhã đánh giá đội ngũ kỹ thuật Việt Nam đã trưởng thành, việc tự chủ sản xuất phần tử lõi 5G là tiền đề cho Open RAN diện rộng. Xu hướng chuyển hệ thống mạng từ trong nhà ra ngoài trời (Outdoor) cũng giúp tiết kiệm điện năng và chi phí thuê mặt bằng. Ước tính, với 30.000 trạm, giải pháp Outdoor có thể tiết kiệm 133 triệu USD chi phí vận hành mỗi năm.
Về cơ chế và chính sách, Chính phủ khuyến khích các nhà mạng chia sẻ hạ tầng, mỗi đơn vị chịu trách nhiệm phủ sóng 25% diện tích và thực hiện chuyển vùng lẫn nhau, giúp cắt giảm tới 3/4 chi phí đầu tư ban đầu. Ngoài ra, nhà mạng lắp đặt tối thiểu 20.000 trạm 5G trong năm 2025 sẽ nhận hỗ trợ tương đương 15% chi phí thiết bị bình quân.
Hướng tới mục tiêu dài hạn, Việt Nam tập trung xây dựng các trung tâm dữ liệu hỗ trợ AI và trung tâm dữ liệu siêu lớn, tạo nền tảng lưu trữ và xử lý dữ liệu cho các thuật toán AI phức tạp.
Chủ quyền công nghệ trong kỷ nguyên AI
Thách thức tiếp theo là bài toán kinh doanh trong phân khúc khách hàng doanh nghiệp (B2B). Ông Nguyễn Quốc Khánh, Phó ban Công nghệ Tập đoàn VNPT, cho rằng doanh nghiệp phải thay đổi phương thức sản xuất kinh doanh và chấp nhận hành trình chuyển đổi số dài hơi, tốn kém. Các nhà mạng cần thấu hiểu và đồng hành để triển khai 5G hiệu quả.
Dù vậy, cơ hội cho Việt Nam rất lớn. 5G là nền tảng để triển khai AI vào các lĩnh vực như nhà máy thông minh, y tế số và giao thông thông minh dựa trên công nghệ chia lát mạng. Việc Viettel tự nghiên cứu và làm chủ một nửa mạng lõi 5G là bước ngoặt quan trọng, giúp Việt Nam tự tin tham gia chuỗi cung ứng AI quốc tế.
Tóm lại, với tốc độ phủ sóng nhanh, chính sách hỗ trợ tài chính và công nghệ mở, Việt Nam đang nỗ lực phá vỡ vòng lặp chi phí đắt đỏ, xây dựng hạ tầng mềm vững chãi để trở thành mắt xích không thể thay thế trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu.
