Cuốn sách "Những nhà khoa học tiên phong" của Andrew Robinson do NXB Kim Đồng ấn hành mang đến những câu chuyện thú vị về lịch sử các phát minh nổi tiếng. Trong đó, câu chuyện về Galileo Galilei – cha đẻ của kính viễn vọng – là một minh chứng cho niềm đam mê cháy bỏng và tinh thần học hỏi không ngừng của các nhà khoa học vĩ đại.
Khởi nguồn từ những vì sao
Galileo yêu thích ngắm nhìn bầu trời đầy sao. Để thỏa mãn đam mê, ông đã chế tạo ra kính viễn vọng và không ngừng cải tiến nó. Phát minh này đã đóng góp to lớn cho ngành thiên văn học, mở ra cánh cửa khám phá vũ trụ bao la.
Vào tháng 10 năm 1604, Galileo quan sát thấy một ngôi sao mới ("nova" trong tiếng Latinh có nghĩa là "mới"). Các triết gia ở Padua, theo học thuyết Aristotle cho rằng bầu trời hoàn hảo và bất biến, lập luận rằng ngôi sao này phải ở gần Trái Đất hơn Mặt Trăng. Tuy nhiên, Galileo đã phản bác: vì ngôi sao mới không dịch chuyển so với nền trời sao khi nhìn từ các độ cao khác nhau, nên nó ở xa Trái Đất hơn Mặt Trăng. Ông ẩn danh phê phán các triết gia Florence, cho rằng ngôi sao mới vốn tồn tại nhưng chưa được phát hiện cho đến khi một thấu kính trong "thiên cầu pha lê" dịch chuyển khiến nó hiện ra. Điều thú vị là thuyết tương đối tổng quát của Einstein vào cuối thế kỷ 20 đã giải thích hiện tượng thấu kính hấp dẫn, khiến các thiên thể xa xôi trở nên quan sát được.
Chế tạo kính viễn vọng đầu tiên
Năm 1609, Galileo nghe tin Hans Lippershey người Hà Lan đã phát minh ra một dụng cụ giúp nhìn xa hơn. Tháng 8 cùng năm, sử dụng thấu kính phẳng-lồi làm vật kính và thấu kính phẳng-lõm làm thị kính, Galileo chế tạo thành công kính viễn vọng có độ phóng đại chín lần. Ông trình diễn mẫu cải tiến thứ hai trước các tổng đốc Venice trên đỉnh tháp chuông San Marco. Họ kinh ngạc khi thấy cảnh các thủy thủ ở xa hiện rõ. Để ghi nhận thành tựu này, họ đã trao cho ông một vị trí suốt đời tại Đại học Padua.
Chỉ trong vài tháng, Galileo đã nâng độ phóng đại lên 20 lần, rồi 30 lần. Với chiếc kính cuối cùng, ông quan sát Mặt Trăng, các vệ tinh của Sao Mộc và vô số ngôi sao. Những khám phá này được ghi lại trong tác phẩm Sứ giả các vì sao (Sidereus nuncius) xuất bản năm 1610. Hình ảnh bề mặt Mặt Trăng gồ ghề với núi non và bốn vệ tinh quay quanh Sao Mộc đã thách thức nguyên lý của Aristotle. Galileo khẳng định rằng hệ thống Copernicus hợp lý hơn. Ông cảm ơn Chúa Trời vì đã chọn mình là người đầu tiên quan sát những điều kỳ diệu ẩn giấu suốt nhiều thế kỷ.
Dù vấp phải sự hoài nghi từ cộng đồng thiên văn, Galileo vẫn nhận được sự ủng hộ từ nhà toán học Johannes Kepler. Câu chuyện của ông là minh chứng cho sức mạnh của đam mê và trí tò mò khoa học, để lại di sản bất tử cho nhân loại.
