Một cuộc đối đầu mới đang bùng nổ tại trung tâm Thung lũng Silicon, nơi những tên tuổi quyền lực nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) chia thành hai phe với quan điểm trái ngược về tương lai của công nghệ. Mark Zuckerberg, Satya Nadella, Jensen Huang và Elon Musk đồng loạt lên tiếng ủng hộ mô hình AI "open-weight" (công khai trọng số), trong khi OpenAI và Anthropic lựa chọn đứng ngoài, thậm chí được cho là vận động Chính phủ Mỹ siết chặt các quy định đối với loại mô hình này. Động thái mới không chỉ phản ánh sự khác biệt về triết lý phát triển AI mà còn là cuộc cạnh tranh gay gắt về lợi ích kinh tế, vị thế địa chính trị và quyền kiểm soát công nghệ có thể quyết định cục diện ngành AI toàn cầu trong nhiều năm tới.
Jensen Huang lần đầu lên tiếng trên X
Jensen Huang, nhà sáng lập kiêm CEO Nvidia, từ lâu là một trong những nhân vật có sức ảnh hưởng lớn nhất ngành công nghệ. Điều đáng chú ý là ông chưa từng đăng bất kỳ bài viết nào trên mạng xã hội X (trước đây là Twitter) cho đến ngày 24/7. Trong bài đăng đầu tiên của mình, Huang không nói về chip AI, kết quả kinh doanh hay sản phẩm mới. Thay vào đó, ông công khai ủng hộ bức thư mang tên "Open Weights and American AI Leadership" (AI công khai trọng số và vai trò dẫn đầu của nước Mỹ trong lĩnh vực AI). Theo CNBC, 25 công ty đã ký tên, trong đó có Meta, Nvidia, Microsoft, IBM, Palantir, Hugging Face, Mozilla và Linux Foundation, nhưng vắng OpenAI, Anthropic và Amazon. Nội dung kêu gọi các nhà hoạch định chính sách Mỹ tiếp tục ủng hộ các mô hình AI open-weight thay vì áp đặt quy định hạn chế.
Ai ủng hộ và ai phản đối?
Ngay sau Huang, CEO Microsoft Satya Nadella và CEO Meta Mark Zuckerberg lần lượt đăng tải thông điệp riêng trên X. Elon Musk tiếp tục khuếch đại thông điệp bằng cách chia sẻ lại bài viết của Zuckerberg. Trong khi đó, hai công ty dẫn đầu cuộc đua AI tạo sinh là OpenAI và Anthropic không xuất hiện trong danh sách ký tên. Thông điệp của Nadella tập trung vào góc nhìn chính sách: ông cho rằng các mô hình AI open-weight sẽ giúp tăng cường năng lực cạnh tranh của nước Mỹ, mở rộng cơ hội kinh tế, đồng thời bảo đảm an ninh quốc gia nếu được quản lý đúng cách. Zuckerberg thể hiện quan điểm mạnh mẽ hơn: theo ông, mã nguồn mở luôn là động lực tích cực giúp trao quyền cho nhiều tổ chức và cá nhân, đồng thời ngăn chặn quyền lực công nghệ bị tập trung vào một số ít doanh nghiệp. Musk nhanh chóng chia sẻ lại bài viết của Zuckerberg và bình luận ngắn gọn: "Ủng hộ áp đảo dành cho mã nguồn mở". Về phần mình, Huang khẳng định các mô hình AI mở giúp nâng cao mức độ an toàn, cải thiện an ninh mạng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tăng tốc phổ biến công nghệ và góp phần bảo đảm chủ quyền công nghệ cho các quốc gia.
Open-weight là gì?
Khi một công ty phát hành mô hình AI theo hình thức open-weight, họ công khai toàn bộ các tham số số học của mô hình – hàng tỷ giá trị quyết định cách AI suy nghĩ, phân tích và tạo ra phản hồi. Nhờ đó, bất kỳ tổ chức hay doanh nghiệp nào cũng có thể tải mô hình về, vận hành trên hạ tầng máy chủ của riêng mình và tùy chỉnh theo nhu cầu mà không cần trả phí sử dụng API hay xin phép đơn vị phát triển. Điều này đặc biệt hấp dẫn với doanh nghiệp vì dữ liệu nội bộ không cần gửi lên máy chủ của bên thứ ba, qua đó tăng cường bảo mật và giảm chi phí vận hành. Không chỉ doanh nghiệp, các chính phủ cũng có thể triển khai mô hình trên hệ thống riêng mà không phụ thuộc vào các công ty công nghệ Mỹ. Chính yếu tố này khiến vấn đề AI open-weight vượt khỏi phạm vi kỹ thuật để trở thành một chủ đề mang tính địa chính trị.
Vì sao OpenAI và Anthropic vắng mặt?
Điều đáng chú ý nhất không phải là những công ty đã ký vào bức thư, mà là hai cái tên vắng mặt. Theo nhiều nguồn tin, OpenAI và Anthropic đang vận động Chính phủ Mỹ theo hướng ngược lại: siết chặt việc phát hành các mô hình AI nguồn mở, đặc biệt trong bối cảnh các mô hình từ Trung Quốc ngày càng mạnh và dễ tiếp cận. Lập luận của họ là khi một mô hình AI được công khai hoàn toàn, khả năng bị lạm dụng sẽ cao hơn vì gần như bất kỳ ai cũng có thể tải xuống và chỉnh sửa. Tuy nhiên, phía ủng hộ AI mở cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở yếu tố an toàn. OpenAI và Anthropic hiện xây dựng phần lớn mô hình kinh doanh dựa trên việc bán quyền truy cập API tới các mô hình AI do họ kiểm soát. Nếu các doanh nghiệp có thể tự tải về và vận hành những mô hình AI có năng lực tương đương ngay trên hạ tầng của mình, nhu cầu trả phí API sẽ giảm đáng kể. Do đó, các lập luận về an toàn đôi khi cũng phản ánh lợi ích thương mại của các doanh nghiệp sở hữu mô hình AI đóng.
Sự xuất hiện của Kimi K3 làm nóng cuộc tranh luận
Thời điểm bức thư được công bố không phải ngẫu nhiên. Ngày 16/7, startup Moonshot AI có trụ sở tại Bắc Kinh phát hành Kimi K3 dưới dạng open-weight. Theo nhiều đánh giá, mô hình này đạt hiệu năng tiệm cận nhóm AI tiên tiến nhất hiện nay. Thông tin này thậm chí khiến cổ phiếu của nhiều doanh nghiệp sản xuất chip AI giảm điểm do thị trường lo ngại Trung Quốc đang thu hẹp khoảng cách với Mỹ. Sự kiện chứng minh rằng các phòng thí nghiệm AI của Trung Quốc không chỉ đủ khả năng phát triển mô hình cạnh tranh với Mỹ mà còn sẵn sàng công khai để cộng đồng toàn cầu sử dụng. Theo Fortune, cố vấn Nhà Trắng Michael Kratsios còn cáo buộc Moonshot AI đã sử dụng kỹ thuật "distillation" (chưng cất mô hình) để học hỏi từ một mô hình AI của Mỹ trong quá trình phát triển Kimi K3, làm gia tăng thêm căng thẳng. Tuy nhiên, những người ủng hộ AI mở lại cho rằng đây chính là lý do Mỹ cần thúc đẩy hệ sinh thái open-weight mạnh hơn nữa. Nếu Trung Quốc vẫn tiếp tục phát triển và phổ biến các mô hình AI mở trên toàn cầu, việc Mỹ tự hạn chế các doanh nghiệp trong nước sẽ chỉ làm suy yếu khả năng cạnh tranh mà không thể ngăn cản sự lan rộng của công nghệ từ Trung Quốc.
Hiện giới lập pháp Mỹ đang xem xét hàng loạt quy định liên quan đến AI, từ kiểm soát phát hành các mô hình tiên tiến, giới hạn năng lực tính toán phục vụ huấn luyện AI cho đến quyền tiếp cận của các tổ chức nước ngoài đối với những hệ thống AI mạnh nhất. Cuộc chiến giữa hai phe về AI open-weight sẽ tiếp tục định hình tương lai của ngành công nghệ toàn cầu.
