Con người đang phải trả giá đắt cho sự phụ thuộc ngày càng lớn vào mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI), khi năng lực tư duy sâu, phản biện và trí tuệ cảm xúc dần mai một, theo các chuyên gia.
Mất tập trung và giảm hiệu suất
Những hành vi quen thuộc như chưa đọc xong email đã chuyển sang tin nhắn, rồi xem video ngắn, lại mở tab tìm kiếm thông tin đang phản ánh khả năng duy trì sự chú ý ngày càng ngắn. Nhà tâm lý học Gloria Mark, sau hơn 30 năm nghiên cứu tương tác người - công nghệ, cho rằng bộ não đang chịu tổn thương từ kỷ nguyên kết nối liên tục.
Nghiên cứu từ đầu những năm 2000 cho thấy năm 2003, một người tập trung vào nhiệm vụ trung bình 2,5 phút trước khi bị gián đoạn. Đến năm 2012, con số giảm còn 75 giây, và giai đoạn 2014-2020 chỉ còn 47 giây. Việc chuyển đổi chú ý liên tục không giúp não linh hoạt hơn, mà làm tăng gánh nặng nhận thức, tiêu tốn nhiều năng lượng để quay lại công việc. Dữ liệu sinh lý cho thấy tần suất phân tâm cao đồng nghĩa với căng thẳng lớn, người dùng mất nhiều thời gian hoàn thành công việc, dễ mệt mỏi và giảm hiệu suất.
Trẻ em là nhóm dễ tổn thương nhất
Không chỉ người lớn, trẻ em và thanh thiếu niên cũng chịu tác động mạnh. Nhiều công ty công nghệ lớn đối mặt với các vụ kiện về thiết kế nền tảng gây nghiện, ảnh hưởng sức khỏe tâm thần người dùng trẻ. Các nguyên đơn cho rằng tiếp xúc kéo dài với mạng xã hội từ nhỏ làm tăng lo âu, cô đơn, mất ngủ và suy giảm tập trung.
Cuối năm 2024, Australia thông qua luật cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội để giảm tác động tiêu cực. Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý mạng xã hội cũng mang lại kết nối và hỗ trợ tinh thần cho thanh thiếu niên yếu thế.
Khi AI suy nghĩ thay con người
Nếu mạng xã hội phân mảnh sự chú ý, AI tạo sinh đặt ra thách thức mới: con người từ bỏ tư duy sâu. Trước đây, hiểu tài liệu đòi hỏi đọc, phân tích, tổng hợp; nay các công cụ như ChatGPT, Claude, Gemini có thể tóm tắt và viết lại nội dung trong vài giây. Điều này tiết kiệm thời gian nhưng khiến con người giao phó hoạt động nhận thức cho máy móc.
Các nhà nghiên cứu ví như cơ bắp suy yếu khi không vận động: não ít suy luận, phân tích dẫn đến suy giảm năng lực nhận thức. Ngoài ra, các "người bạn ảo" AI thường thiết kế để đồng tình, đáp ứng cảm xúc, khác với mối quan hệ thực đòi hỏi thấu hiểu và giải quyết xung đột. Phụ thuộc quá mức vào tương tác này hạn chế rèn luyện kỹ năng giao tiếp và trí tuệ cảm xúc.
Giải pháp: chủ động xây dựng thời gian tập trung
Gloria Mark cho rằng khả năng tập trung không biến mất mà bị bào mòn bởi môi trường công nghệ cạnh tranh sự chú ý. Giải pháp không phải từ bỏ công nghệ, mà chủ động tạo khoảng thời gian tập trung thực sự: đọc hết sách thay vì tóm tắt, hoàn thành công việc không kiểm tra điện thoại, gặp gỡ trực tiếp bạn bè, tự tìm hiểu vấn đề trước khi hỏi AI.
