Cách đây 40 năm, một chiếc máy tính tốt nhất tại Mỹ có giá tương đương 19.400 USD theo thời giá hiện tại. Ngày nay, một chiếc smartphone mạnh hơn hàng nghìn lần có thể được mua với 50 USD ở chợ đồ cũ. Đó là một trong những cuộc cách mạng giá cả lớn nhất trong lịch sử kinh tế hiện đại. Tuy nhiên, kỷ nguyên giá rẻ này đang kết thúc do cơn sốt chip AI.
Smartphone giá rẻ chịu áp lực lớn
Theo IDC, lượng điện thoại thông minh xuất xưởng toàn cầu năm nay dự kiến giảm 13%, mức giảm lớn nhất từ trước đến nay trong một năm. Tại châu Phi và Trung Đông, mức giảm vượt ngưỡng 20%. Đây không phải sự gián đoạn tạm thời mà là sự tái cấu trúc toàn bộ thị trường, khi những smartphone tầm trung đang dần vượt xa khỏi túi tiền của người dùng phổ thông.
Nguyên nhân từ chip nhớ HBM
AI cần một loại chip nhớ đặc biệt gọi là bộ nhớ băng thông cao (HBM) để nuôi các GPU xử lý hàng tỷ phép tính mỗi giây. Một gigabyte HBM tiêu tốn dung lượng sản xuất gấp hơn 3 lần so với một gigabyte DRAM thông thường. Cứ mỗi gigabyte HBM được sản xuất, 3 gigabyte DRAM dùng cho điện thoại và máy tính sẽ bị cắt giảm. Năm 2023, HBM chỉ chiếm 2% tổng sản lượng chip nhớ toàn cầu. Đến cuối năm 2026, con số này dự kiến đạt 20%. Trong cùng giai đoạn, lợi nhuận HBM đạt 70% trong khi DRAM thông thường chỉ 20-30%.
Hệ quả là nguồn cung LPDDR, loại chip nhớ dùng trong điện thoại, sụt giảm mạnh. Từ quý I/2025 đến quý I/2026, giá LPDDR4 và LPDDR5 tăng lần lượt 250% và 220%. Tại Đức, giá DDR5 tăng tới 414% chỉ trong một năm. Tỷ lệ chi phí bộ nhớ trong giá thành một chiếc điện thoại Android giá rẻ tăng 15-50%.
Các hãng điện thoại giá rẻ lao đao
Các hãng như Transsion, Oppo và Vivo vận hành theo mô hình biên lợi nhuận rất mỏng, bù đắp bằng khối lượng bán hàng khổng lồ. Khi chi phí bộ nhớ tăng mạnh, mô hình này lập tức sụp đổ. Transsion, hãng nắm 48% thị phần điện thoại tại châu Phi, thông báo lợi nhuận ròng năm 2025 giảm 54% và cắt giảm mục tiêu xuất thêm 40% so với công suất hiện tại. Oppo cắt hơn 20%, Vivo gần 15%, trong khi Xiaomi giảm 19% trong quý I/2026. Tại Ấn Độ, thị trường điện thoại dưới 100 USD sụt giảm 59% so với cùng kỳ năm ngoái. Những chiếc điện thoại từng bán 50 USD nay có giá 120 USD, vượt quá khả năng chi trả của người tiêu dùng thu nhập thấp.
Khủng hoảng lan rộng đến các thương hiệu lớn
Làn sóng này không dừng lại ở thị trường giá rẻ. Bộ phận điện thoại Samsung không thể ký được thỏa thuận dài hạn với chính bộ phận chip nhớ của mình, khiến Galaxy S26 ra mắt với dung lượng RAM thấp hơn đồn đoán. Ban lãnh đạo Samsung cảnh báo mảng điện thoại có thể ghi nhận khoản lỗ ròng đầu tiên trong lịch sử.
Ngay cả Apple cũng chịu sức ép lớn. Khi thỏa thuận hết hạn vào tháng 1, các nhà sản xuất chip nhớ từ chối ký hợp đồng quá một quý. Tháng 2, Apple phải đồng ý trả cho Samsung mức giá cao hơn 100% cho chip LPDDR5X sử dụng trong iPhone. Giá chip này đã tăng 230% trong năm 2025. Hệ quả iPhone 18 tiêu chuẩn có thể phải hoãn đến mùa xuân 2027, trong khi Mac Studio bị đẩy từ mùa hè sang mùa thu.
Tình hình có thể còn tệ hơn. Nền tảng Vera Rubin của Nvidia dự kiến ra mắt cuối 2026, sử dụng CPU Vera với nhu cầu LPDDR khổng lồ. Theo JPMorgan, đến năm 2027, bộ nhớ có thể chiếm tới 45% chi phí linh kiện của iPhone, so với khoảng 10% hiện nay.
Hy vọng từ Trung Quốc
Hy vọng duy nhất đến từ Trung Quốc. CXMT đang mở rộng nhanh và hiện chiếm hơn 30% thị trường LPDDR nội địa. Tuy nhiên, ngay cả ông lớn sản xuất này cũng đang lên kế hoạch chuyển 20% công suất sang HBM.
Các chuyên gia cho rằng mức giá ổn định của smartphone tại Việt Nam không còn. Thị trường sẽ dần nâng lên mặt bằng giá mới và xu hướng sẽ không đảo chiều trong ngắn hạn.
