Các quốc gia giàu có tại Ả Rập, bao gồm Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar, đang đối mặt với thách thức lớn từ cuộc chiến Iran đối với tham vọng xây dựng nền công nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) – vốn được xem là chiến lược phát triển kinh tế sống còn thời hậu dầu khí.
Cam kết đầu tư khổng lồ vào AI
Theo TS Joseph A. Farsakh, chuyên gia về Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS, Mỹ), đến đầu năm 2026, mối quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh đã vượt xa thỏa thuận cũ về dầu mỏ để được đảm bảo an ninh. Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar đã cam kết tổng cộng khoảng 2.500 tỉ USD cho các khoản đầu tư công nghệ liên kết với Mỹ.
Trong số đó, Amazon đã cam kết đầu tư 5,3 tỉ USD cho một trung tâm AI ở Riyadh (Ả Rập Xê Út). NVIDIA đã cung cấp tới 600.000 bộ xử lý đồ họa (GPU) thông qua hợp tác với công ty Humain (Ả Rập Xê Út). MGX (UAE) đã trở thành đối tác sáng lập trong Dự án Stargate cùng với OpenAI, SoftBank và Oracle. Qua các dự án đã công bố, Ả Rập Xê Út, Qatar và UAE đang cùng nhắm mục tiêu xây dựng năng lực tính toán AI đạt công suất từ 8 đến 10 gigawatt.
Chiến lược sống còn thời hậu dầu khí
Tất cả nằm trong mục tiêu định hình vùng Vịnh trở thành khu vực then chốt về AI trong tương lai. Nhiều năm qua, các nước này đã tính đến chiến lược phát triển kinh tế khi nguồn dự trữ dầu mỏ và khí đốt cạn kiệt. Điển hình, Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar đầu tư mạnh vào du lịch với các hãng hàng không quy mô lớn và định hình điểm đến du lịch. Tuy nhiên, việc mở rộng sang các lĩnh vực như vậy là chưa đủ để đảm bảo tương lai kinh tế bền vững.
Theo chuyên gia Mohammed Soliman thuộc Viện Trung Đông, chiến lược phát triển AI là lựa chọn tối ưu và mang tính sống còn vì nhiều lý do. Thứ nhất, UAE, Ả Rập Xê Út và Qatar đầu tư ở tầm quốc gia theo chiến lược dài hạn, khác với các quỹ đầu tư mạo hiểm theo đuổi lợi nhuận ngắn hạn. Nguồn vốn của họ đủ sức theo đuổi lâu dài với cam kết bền vững. Thứ hai, các nước này có lợi thế về chi phí năng lượng – một yếu tố quan trọng để xây dựng hệ thống tính toán AI quy mô lớn. Vùng Vịnh sở hữu nguồn điện rẻ nhất và dồi dào nhất hành tinh, cùng với sự đa dạng hóa năng lượng gồm hạt nhân, năng lượng tái tạo và khí đốt tự nhiên. Điều này cực kỳ quan trọng vì AI ở giai đoạn triển khai đòi hỏi nhiều tính toán nhưng tỷ suất lợi nhuận thấp, nên chi phí thấp là ưu thế. Thứ ba, Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar có lợi thế tiếp cận thị trường rộng lớn bao gồm Nam Á, Đông Phi, Địa Trung Hải, trong khi các trung tâm dữ liệu từ Mỹ hay châu Âu bị hạn chế kết nối các khu vực xa.
Thách thức từ cuộc chiến Iran
Tuy nhiên, TS Joseph A. Farsakh cho rằng cuộc chiến Iran đang đe dọa tham vọng AI của các nước Ả Rập. Các cuộc tấn công của Iran vào cơ sở hạ tầng năng lượng, cảng, mạng lưới hàng không và các thành phố lớn ở vùng Vịnh đã chỉ ra nguy cơ bất ổn quân sự có thể đe dọa hạ tầng cần thiết cho vận hành trung tâm AI. Cụ thể, ba cơ sở vận hành dịch vụ đám mây của Amazon tại UAE và Bahrain bị tấn công gây hư hại nghiêm trọng, khiến Amazon từng đề xuất di dời hoạt động ra khỏi khu vực. Các cơ sở hạ tầng đám mây có thể xử lý thông tin quân sự, nên đối phương có thể không coi chúng là hạ tầng dân sự để hạn chế tấn công.
Các tuyến cáp ngầm kết nối vùng Vịnh với châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á đi qua biển Đỏ và eo biển Hormuz – những khu vực dễ bị tổn thương khi xảy ra xung đột. Sự bất ổn còn khiến nguồn nhân lực trình độ cao rời khỏi vùng Vịnh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến các dự án AI. TS Farsakh cho rằng các nước vùng Vịnh cần đánh giá lại chiến lược AI.
Trong khi đó, chuyên gia Mohammed Soliman có cái nhìn tích cực hơn, chỉ ra Ukraine là bài học quan trọng. Sau khi bị Nga tấn công vào tháng 2.2022, Ukraine trong ba tháng đã chuyển khoảng 15 petabyte dữ liệu từ hơn 50 tổ chức sang máy chủ đám mây nước ngoài ngoài tầm với của tên lửa Nga. Chính quyền Kyiv đã tái cấu trúc hạ tầng đám mây, dữ liệu trụ vững trước các đòn tấn công dù lưới điện bị đánh phá nghiêm trọng. Ông Soliman cho rằng các nước Ả Rập không cần từ bỏ tham vọng AI, mà chỉ cần hiệu chỉnh chương trình để phòng ngừa rủi ro.
Phản đối trung tâm dữ liệu tại Mỹ
Reuters đưa tin ngày 18.7, tại 42 tiểu bang của Mỹ có 142 cuộc biểu tình phản đối việc xây dựng ồ ạt các trung tâm dữ liệu. Đây là nỗ lực đầu tiên trên toàn quốc nhằm tập hợp làn sóng phản đối mở rộng hạ tầng AI. Những người biểu tình yêu cầu minh bạch trong phát triển dự án, bảo vệ tài nguyên và môi trường, bảo đảm cộng đồng địa phương được hưởng lợi, và thiết lập cơ chế buộc chủ đầu tư chịu trách nhiệm. New York là bang đầu tiên ban hành lệnh tạm dừng cấp phép xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô lớn có công suất từ 50 megawatt trở lên.
