Khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào tháng 2/2022, nhiều nhà phân tích và giới quân sự phương Tây dự đoán nền công nghiệp quốc phòng Nga sẽ đứt gãy. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cỗ máy này không chỉ trụ vững mà còn tăng tốc mạnh mẽ, đạt những mức chưa từng thấy kể từ thời hậu Xô viết.
Ngân sách quốc phòng kỷ lục
Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Nga đã chi 190 tỷ USD cho quân sự trong năm 2025, tương đương 7,5% GDP, mức cao nhất kể từ khi Liên Xô tan rã. Con số này đưa Nga trở thành cường quốc chi tiêu quân sự lớn thứ ba thế giới, sau Mỹ và Trung Quốc. Trong ngân sách liên bang 2026, gần 40% tổng chi tiêu nhà nước được dành cho quốc phòng và an ninh, một tỷ lệ chưa từng có trong lịch sử hiện đại của Nga. Riêng mục quốc phòng quốc gia được phân bổ 12.930 tỷ ruble (khoảng 155 tỷ USD), nhưng chi tiêu thực tế, bao gồm các khoản mật, ước tính cao hơn đáng kể.
Chuyển đổi nền kinh tế thời chiến
Để duy trì cỗ máy chiến tranh, Nga buộc phải tăng lãi suất và từ tháng 1/2026, thuế VAT tăng từ 20% lên 22%. Tổ hợp công nghiệp-quân sự Nga hoạt động theo nhịp điệu mới, với các doanh nghiệp dân sự chuyển sang sản xuất sản phẩm quân sự. Tập đoàn nhà nước Rostec, xương sống của ngành công nghiệp quốc phòng, được trao thêm quyền kiểm soát nhiều nhà máy đạn dược và hiện đại hóa dây chuyền sản xuất. Đến cuối năm 2024, Rostec đã đầu tư 8,7 tỷ USD vào mở rộng và hiện đại hóa nhà máy, với tổng doanh thu đạt khoảng 39 tỷ USD trong năm 2024.
Huy động nhân lực
Nga đã huy động khoảng 700.000 lao động mới vào khu liên hợp công nghiệp quân sự trong giai đoạn 2023-2024, nâng tổng số nhân công lên khoảng 3,8 triệu người, chiếm gần 5% lực lượng lao động. Các tập đoàn quốc phòng lớn như Kalashnikov và nhà máy UAV Alabuga trả lương khoảng 1.900 USD cho công nhân, gần gấp đôi mức lương trung vị quốc gia.
Sản xuất vũ khí tự động hóa
Lĩnh vực vũ khí không người lái chứng kiến sự tăng tốc ấn tượng nhất. Năm 2023, Nga bàn giao khoảng 140.000 UAV các loại. Đến đầu năm 2026, chỉ riêng nhà máy Alabuga ở Tatarstan đã sản xuất hơn 5.000 UAV Geran-2 mỗi tháng, với tổng số hơn 36.000 chiếc tính đến mùa xuân 2026, mục tiêu vượt 50.000 chiếc vào cuối năm. Các thế hệ Geran-2 mới nhất được tích hợp trí tuệ nhân tạo tiên tiến, cho phép nhận dạng mục tiêu tự động và dẫn đường trong môi trường tác chiến điện tử dày đặc.
Quy mô tấn công UAV tăng mạnh: từ 1.100 UAV trong tháng 5-6/2023 lên 4.000 chiếc trong tháng 5/2025. Ngày 9/7/2025, một đợt tấn công đơn lẻ với 728 UAV nhắm vào Kiev, lập kỷ lục mới. Trong đợt leo thang gần đây, Ukraine xác nhận Nga phóng 90 tên lửa và 600 UAV các loại trong trận tập kích rạng sáng 24/5.
Tên lửa và xe tăng
Cơ quan Tình báo Quân sự Ukraine (HUR) ước tính Nga sản xuất gần 2.500 tên lửa chính xác cao trong năm 2025, bao gồm tên lửa hành trình, đạn đạo và siêu vượt âm. Tháng 12/2025, máy bay chiến đấu Su-57 hoàn thành chuyến bay thử với động cơ Izdeliye 177 tiên tiến. Về xe tăng, Uralvagonzavod lên kế hoạch tăng sản lượng T-90 lên 80% vào năm 2028 và khởi động sản xuất biến thể T-90M2. Năm 2025, Nga sản xuất khoảng 250 xe tăng T-90M, hơn 1.100 xe bọc thép chở quân và 365 hệ thống pháo.
Những vết nứt trong lớp thép
Dù sản lượng lớn, chất lượng bị ảnh hưởng do thiếu linh kiện và nhà máy hoạt động hết công suất. Báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS) ghi nhận Nga ưu tiên số lượng hơn chất lượng, tập trung tân trang thiết bị cũ thay vì chế tạo mới. Trên chiến trường Ukraine, binh sĩ Nga sử dụng đạn pháo chất lượng thấp của Triều Tiên và xe tăng lỗi thời như T-55.
Các lệnh trừng phạt công nghệ của phương Tây đẩy giá nguyên vật liệu lên cao, buộc Nga phụ thuộc vào đối tác thứ ba. Viện RUSI (Anh) nhận định các lệnh trừng phạt gây khó khăn nghiêm trọng cho nền kinh tế Nga trong trung và dài hạn, làm giảm năng lực quân sự. Chuyên gia từ Chatham House cảnh báo Nga có thể duy trì sản lượng hiện tại nhưng việc mua sắm linh kiện tiên tiến như vi điện tử sẽ ngày càng khó khăn và tốn kém.
Tốc độ tăng trưởng sản lượng vũ khí chậm lại từ 20-30%/năm (2023-2024) xuống còn 5-7% vào năm 2026. Thâm hụt ngân sách năm 2025 đạt 2,6% GDP, GDP chỉ tăng 1%, chấm dứt giai đoạn bùng phát. IMF dự báo tăng trưởng 0,5-1,5%/năm đến năm 2027. Nga cũng đối mặt với thiếu hụt lao động trầm trọng, cạnh tranh giữa nhà máy quốc phòng và chiến trường, cùng không gian nhà máy đạt giới hạn, đổi mới sáng tạo đình trệ.
Nhìn chung, cỗ máy công nghiệp quốc phòng Nga đang vận hành ở tốc độ không ai dự đoán trước, với ngân sách quân sự 7,5% GDP, hàng nghìn UAV mỗi ngày và kế hoạch tăng sản lượng xe tăng. Tuy nhiên, sức nóng của chiến sự đang tiêu hao ngân sách và tiềm lực xã hội. Câu hỏi không phải là Nga có thể tiếp tục nuôi cỗ máy này hay không, mà là có thể duy trì đến khi nào và với cái giá nào.
