Một thế kỷ trước, thế giới từng chao đảo vì ô tô và radio, giống như cách trí tuệ nhân tạo đang làm mưa làm gió hiện nay. Lịch sử thực ra đang lặp lại. Trước khi ChatGPT đe dọa viết lại mọi thứ từ kế hoạch kinh doanh đến lời thề nguyện đám cưới, một công nghệ khác đã càn quét nước Mỹ, khiến giới trẻ phát cuồng nhưng vấp phải những lời cảnh báo về sự băng hoại đạo đức gia đình. Trước khi các ông hoàng YouTube như MrBeast thu hút hàng trăm triệu người theo dõi, một loại hình nghệ thuật khác đã tạo ra những siêu sao toàn cầu đầu tiên. Và trước khi tỷ phú Elon Musk áp dụng triết lý đổi mới táo bạo, Henry Ford đã đưa ngành sản xuất bước vào kỷ nguyên sản xuất hàng loạt.
Cơn lốc "xế hộp" và những chuẩn mực cũ bị nghiền nát
Sự xuất hiện của ô tô từng gây ra cú sốc tâm lý lớn cho hàng triệu người Mỹ. Nghiên cứu của hai nhà xã hội học Helen và Robert Lynd tại Indiana những năm 1920 ghi nhận cách những chiếc xe phóng nhanh trên các cung đường đang nghiền nát các chuẩn mực xã hội lâu đời. Những quy tắc cũ kỹ như nam sinh trung học không cần tiền tiêu vặt hay không được bỏ lỡ buổi lễ nhà thờ sáng Chủ nhật nhanh chóng bị gạt bỏ. Văn hóa ô tô khiến xã hội trở nên thực dụng và ít phụ thuộc vào tôn giáo hơn, khi những chuyến dạo chơi cuối tuần thay thế việc đi lễ. Sự phổ biến của ô tô thậm chí thay đổi cách hẹn hò của giới trẻ: thay vì chịu sự giám sát của người lớn trong phòng khách, các cặp đôi có thể tự do tận hưởng chuyến đi riêng tư. Giới bảo thủ phản đối rằng mái ấm gia đình bị đe dọa, nhưng bánh xe lịch sử không thể quay ngược. Dù các tiểu thuyết gia thường khắc họa sự hiện đại như kẻ phản diện, đa số người dân vẫn nhanh chóng chấp nhận thực tế mới vì sự tiện lợi vượt trội.
"Cơn mưa" việc làm mới cứu cánh người lao động
Sự đổi mới trong điện ảnh, ô tô, hàng không và điện lực đã tạo hiệu ứng lan tỏa, mở ra vô số công việc mới và nâng cao mức sống, ngay cả khi nhiều ngành nghề truyền thống bị đào thải. Sự thịnh hành của điện ảnh không chỉ làm giàu cho đạo diễn hay siêu sao Hollywood, mà còn giúp các doanh nghiệp địa phương hốt bạc nhờ vận hành hơn 20.000 rạp chiếu phim khắp nước Mỹ vào năm 1930. Ngành này tạo việc làm cho nhà thiết kế bối cảnh, nghệ sĩ trang điểm và nhà báo. Tương tự, ngành ô tô kích cầu thợ sửa xe, nhân viên trạm xăng, nhà xuất bản bản đồ, giáo viên dạy lái xe và công nhân làm đường. Đến năm 1930, nước Mỹ có thêm hơn 80.000 thợ điện, 168.000 công nhân làm lốp xe và 450.000 người xây dựng cầu đường. Henry Ford từng khẳng định rằng việc đồng hành cùng sự tiến bộ luôn dễ dàng hơn cố gắng kéo lùi nó. Trải nghiệm từ thập niên 1920 mang lại hy vọng rằng AI cuối cùng sẽ là cỗ máy tạo việc làm thay vì hủy diệt sinh kế.
Điện lực thập niên 1920 và AI giải phóng sức người
Giống như hứa hẹn của AI trong y tế hay giáo dục, làn sóng điện khí hóa thập niên 1920 đã thay đổi cuộc sống khi tỷ lệ hộ gia đình có điện tăng từ 35% lên 68% chỉ trong mười năm. Tủ lạnh, máy hút bụi, máy nướng bánh mì và máy trộn bột giải phóng hàng triệu gia đình khỏi lao động chân tay. Radio đại chúng kết nối người dân cả nước, đặt nền móng cho văn hóa quốc gia thống nhất. Dù radio thuở sơ khai bị coi là tạp âm ngớ ngẩn, nhà văn H.G. Wells năm 1927 gọi nó là giải trí thấp kém cho người cô đơn, nhưng David Sarnoff, Tổng giám đốc Tổng công ty Radio Mỹ, tuyên bố ông đang nâng cao chỉ số hạnh phúc quốc gia. Cuộc tranh luận đó vẫn tiếp diễn với TikTok hay YouTube ngày nay, và lịch sử chứng minh rằng những nhà sáng tạo cải tiến luôn chiến thắng.
Bài học quản lý an toàn công nghệ
Thập niên 1920 cũng vạch ra lối đi cho quản lý an toàn công nghệ. Thời kỳ đầu, tỷ lệ tai nạn giao thông và hàng không cực kỳ cao khi xe hơi chưa có gương chiếu hậu hay phanh bốn bánh, phi công bay tự do không cần bằng lái. Tỷ lệ tử vong do tai nạn ô tô cao gấp 20 lần ngày nay. Để giải quyết, chính phủ và doanh nghiệp đã hành động: Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Thương mại Hàng không năm 1926, xe hơi được trang bị phanh cải tiến và kính chống vỡ, đèn tín hiệu ba màu xuất hiện, và New Jersey trở thành bang đầu tiên bắt buộc có bằng lái xe. So với quá khứ, các gã khổng lồ công nghệ và nhà quản lý ngày nay dường như nói nhiều hơn làm trước các mối nguy từ AI hay mạng xã hội. Tuy nhiên, khi công nghệ còn ở giai đoạn bình minh, chúng ta vẫn còn thời gian để xoay chuyển. Như CEO Anthropic Dario Amodei nhận định, khi bị đẩy vào hoàn cảnh tăm tối nhất, nhân loại luôn biết cách hội tụ sức mạnh vào phút chót để giành chiến thắng.
