Gần đây, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào nghiên cứu khoa học phục vụ phát triển vùng đang mang lại nhiều kết quả vượt trội, giúp nâng cao năng lực ứng phó của vùng trước những thách thức và biến đổi không ngừng của đời sống kinh tế, xã hội. Từ năm 2022, Bộ Chính trị đã ban hành sáu nghị quyết về phát triển kinh tế vùng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo đó, mỗi vùng gắn với một mục tiêu chiến lược quan trọng khác nhau. Để hoạch định chính sách sát với định hướng Đảng và Nhà nước, cần có những dữ liệu khoa học tin cậy, chuẩn xác từ đội ngũ các nhà khoa học xã hội và nhân văn.
Vai trò của AI trong nghiên cứu phát triển vùng
Phương pháp nghiên cứu truyền thống bộc lộ không ít hạn chế khi xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ và phức tạp về các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường. Nhờ sự trợ giúp của AI, chất lượng và hiệu suất nghiên cứu được nâng lên rõ rệt. Nội dung nổi bật mà AI tham gia vào công tác nghiên cứu vùng là phân tích dữ liệu không gian và quan trắc. Các thuật toán giúp phân tích hình ảnh nhằm phát hiện sự thay đổi về sử dụng đất, diện tích rừng qua thời gian. Từ các dữ liệu này, AI hỗ trợ lập bản đồ và giám sát biến động sử dụng đất một cách hiệu quả.
Sự kết hợp giữa hệ thống thông tin địa lý (GIS) và AI mở ra hướng mới trong phân tích không gian phục vụ phát triển vùng. Phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu phát hiện các cụm vấn đề về địa lý, kinh tế, nhận diện các vùng dễ bị tổn thương về xã hội, cung cấp luận cứ để các nhà quy hoạch xác định khu vực ưu tiên khi hoạch định chính sách. AI cũng có thể dự báo trước nhiều năm về quá trình mở rộng đô thị hay suy giảm dân số ở một vùng, giúp công tác quản lý chủ động hơn thay vì thụ động như trước đây.
AI hỗ trợ ứng phó với biến đổi khí hậu và môi trường
Một trong những thách thức lớn trong phát triển vùng hiện nay liên quan đến môi trường và biến đổi khí hậu. AI đang tỏ ra là công cụ rất hữu ích qua năng lực phân tích dữ liệu lớn từ các trạm quan trắc, cảm biến cũng như hình ảnh vệ tinh. Việc theo dõi các biến động như mất rừng, xói mòn đất, mở rộng đô thị trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ hệ sinh thái vùng, khi những chính sách can thiệp được thiết kế nhanh hơn. Chẳng hạn, AI dự báo sớm tình trạng lũ lụt, lở đất sẽ giúp các địa phương làm tốt hơn công tác sơ tán dân và cứu trợ kịp thời.
AI xác định lợi thế vùng và tăng cường tham gia cộng đồng
Với khả năng tích hợp kiến thức liên ngành, AI có thể nhận diện các ngành nghề mới nổi, phân tích và tìm ra lĩnh vực mà một vùng có lợi thế, gợi ý thiết thực cho việc xây dựng cơ cấu ngành nghề phát triển kinh tế địa phương. Ngoài ra, các công cụ AI có thể giúp xử lý ý kiến đóng góp của người dân trên các nền tảng trực tuyến, diễn đàn, tăng cường tính minh bạch thông tin và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào công tác hoạch định chính sách.
Cảnh báo về lạm dụng AI trong nghiên cứu
Việc sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu phát triển vùng nói riêng là xu thế không thể đảo ngược. Tuy nhiên, các chuyên gia Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên khuyến cáo, việc lạm dụng AI có thể làm lệch hướng nghiên cứu của các nhà khoa học. Các công cụ AI hiện nay được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ từ internet nhưng không phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Một số thông tin AI cung cấp thoạt nhìn có vẻ hợp lý nhưng thực chất lại sai lệch với thực tiễn hoặc không được kiểm chứng.
Trong khi đó, dữ liệu trong nghiên cứu khoa học phát triển vùng thường đa dạng và không đồng nhất, bao gồm cả dữ liệu định tính và tài liệu tản mạn từ nhiều nguồn khác nhau. Do vậy, nhà nghiên cứu phải sàng lọc, xác minh dữ liệu AI cung cấp bằng phương pháp kết hợp chặt chẽ tri thức nền tảng, hiểu biết về xã hội, lịch sử, đặc điểm vùng để đánh giá kết quả của AI có hợp lý hay không. Bởi nếu chủ quan, kết quả nghiên cứu sẽ mất đi độ tin cậy, dẫn đến các khuyến nghị chính sách dựa trên kết quả thiên kiến, gây ra những hệ lụy khó lường khi áp dụng trong thực tiễn. AI xét cho cùng chỉ là công cụ, chính con người mới là chủ thể trong nghiên cứu khoa học.
