AI thay thế việc làm: Người lao động ưu tiên công việc hơn trợ cấp thu nhập
Theo báo cáo từ tờ Rest of World, trong khi thế giới đang dành quá nhiều thời gian bàn luận về tương lai của trí tuệ nhân tạo (AI), họ lại hỏi quá ít ý kiến từ chính những người đang sống trong tương lai đó. Một thực tế nghiệt ngã đang dần lộ diện khi các tập đoàn công nghệ lớn như Tata Consultancy Services, Infosys và Wipro cắt giảm hàng chục nghìn nhân sự: Tốc độ tái cấu trúc do AI đang vượt xa mọi chương trình đào tạo lại kỹ năng.
Làn sóng cắt giảm việc làm trong ngành IT
Trong năm qua, Tata Consultancy Services - gã khổng lồ dịch vụ phần mềm Ấn Độ - đã loại bỏ hơn 12.000 vị trí việc làm, viện dẫn lý do thị trường khó đoán định và sự gián đoạn từ AI. Các đối thủ Infosys và Wipro nhanh chóng nối gót bằng cách đóng băng tuyển dụng hoặc cắt giảm chỉ tiêu đầu vào. Hiện tượng này không còn là vấn đề riêng của ngành IT Ấn Độ mà đang trở thành "trạng thái bình thường mới" trên phạm vi toàn cầu.
Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từng đưa ra những con số gây sốc: Hàng triệu việc làm sẽ bị thay thế và sự gián đoạn đáng kể sẽ xảy ra vào năm 2030. Tuy nhiên, các dự báo này đã bỏ lỡ nguyện vọng thực sự của những người lao động - những mắt xích đang cố gắng bám trụ trong guồng quay chuyển đổi.
Bức tranh niềm tin ảm đạm từ khảo sát toàn cầu
Theo khảo sát mới nhất từ Windfall Trust và Collective Intelligence Project thực hiện trên 1.000 người tại 60 quốc gia:
- Tại Ấn Độ, nơi đóng góp lượng phản hồi lớn nhất, có tới 60% người tin rằng công nghệ sẽ làm giảm cơ hội có được những công việc tốt.
- Khoảng 40% người lao động kỳ vọng vai trò của họ sẽ thay đổi hoàn toàn trong vòng một thập kỷ tới.
- Chỉ 9% người dân trên 60 quốc gia tin tưởng chính phủ sẽ phân phối thành quả kinh tế từ quá trình chuyển đổi AI một cách công bằng.
Một người tham gia khảo sát thẳng thắn chia sẻ: "Các công ty lớn chỉ nghĩ đến lợi nhuận. Đó là lý do họ sẽ tự động hóa hầu hết công việc, dẫn đến khủng hoảng thất nghiệp và làm gia tăng sự cạnh tranh khốc liệt trong các lĩnh vực chưa bị AI tác động."
Phát hiện chấn động: Người lao động chọn công việc thay vì trợ cấp
Phát hiện đáng chú ý nhất từ khảo sát nằm ở lựa chọn của người lao động khi đứng trước nguy cơ bị thay thế. Khi được chọn giữa một mức thu nhập đảm bảo (trợ cấp) và một công việc đảm bảo, đa số đã chọn công việc. Điều này đi ngược hoàn toàn với giả định phổ biến trong giới công nghệ và hoạch định chính sách rằng chỉ cần hỗ trợ thu nhập là đủ để bù đắp cho sự mất mát việc làm.
Việc mọi người chọn công việc không chỉ là phép tính kinh tế đơn thuần mà còn là tuyên ngôn về ý nghĩa của lao động. Công việc không chỉ mang lại thu nhập, nó còn là:
- Bản sắc cá nhân
- Thói quen hàng ngày
- Cách để con người cảm thấy mình là một phần của cộng đồng lớn hơn
Xu hướng khác biệt theo khu vực
Tại Đông Nam Á, nơi 61% người dân kỳ vọng sẽ được hưởng lợi từ AI, có tới 57% ưu tiên các dịch vụ công miễn phí hơn là nhận tiền mặt trực tiếp. Xu hướng này đồng nhất ở mọi nhóm thu nhập.
Tại Kenya, mức độ lạc quan đạt đỉnh với 80% người tin rằng họ sẽ hưởng lợi. Tuy nhiên, thay vì tin vào các định chế chính phủ truyền thống, họ muốn nhận hỗ trợ qua các kênh kỹ thuật số trực tiếp. Một người tham gia khảo sát tại đây chia sẻ: "Chúng ta cần những hệ thống giải quyết các nhu cầu cơ bản như y tế (chẩn đoán bệnh) và nông nghiệp (hỗ trợ nông dân chọn cây trồng phù hợp cho từng vùng)."
Bài học từ thực tiễn và khoảng cách trong hoạch định chính sách
Chương trình Novissi của Togo là ví dụ điển hình về việc triển khai nhanh chóng các khoản chuyển tiền kỹ thuật số trong đại dịch. Nó cho thấy những gì chính phủ có thể làm khi đầu tư sớm vào cơ sở hạ tầng phân phối, nhưng cũng cho thấy sự phụ thuộc lớn vào các bên trung gian tại địa phương để tiếp cận những đối tượng mà hệ thống ban đầu chưa bao quát tới.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh về Tác động của AI tại New Delhi đầu năm nay, một thực tế đáng buồn là có chưa đầy 1/10 phiên thảo luận đề cập đến thị trường lao động hoặc sự chuẩn bị về kinh tế.
Tờ Rest of World nhận định nhiệm vụ thực sự của các nhà hoạch định chính sách hiện nay là thiết kế các thiết chế và hệ thống dựa trên những gì người dân thực sự cần, chứ không phải dựa trên những gì các nhà lãnh đạo "nghĩ" là họ cần. Khoảng cách giữa hai khái niệm này đang lớn hơn nhiều so với những gì các nhà hoạch định chính sách tại New Delhi hay bất kỳ đâu trên thế giới sẵn sàng thừa nhận.
AI có thể thay thế thao tác, nhưng nó không thể thay thế nhu cầu được cống hiến và giá trị tự thân của con người thông qua công việc.
