Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình thế giới việc làm. Với doanh nghiệp, AI hứa hẹn nâng cao năng suất, tăng tốc ra quyết định và giảm chi phí vận hành. Nhưng với hàng triệu người trẻ gia nhập thị trường lao động mỗi năm, câu hỏi lớn hơn là: làn sóng việc làm mới sẽ đến từ đâu?
Công nghệ không tự tạo ra sinh kế
Một thuật toán chỉ thực sự có ý nghĩa khi được con người sử dụng để xây dựng doanh nghiệp, giải quyết vấn đề thực tiễn và mở ra thị trường mới. Theo Ngân hàng Thế giới, trong 10-15 năm tới, khoảng 1,2 tỷ người trẻ tại các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi sẽ bước vào độ tuổi lao động, trong khi chỉ khoảng 400 triệu việc làm mới được dự báo sẽ hình thành. Điều này cho thấy một tỷ việc làm tiếp theo khó có thể đến từ AI đơn thuần, mà sẽ đến từ những doanh nhân biết dùng AI để tạo giá trị trong đời thực.
AI có thể thay đổi công việc, nhưng thất nghiệp không phải kết cục tất yếu
Vấn đề là xã hội có tạo đủ điều kiện để các doanh nghiệp, ngành nghề và mô hình sinh kế mới hình thành trong kỷ nguyên AI hay không. Lịch sử cho thấy các đột phá công nghệ lớn, từ điện khí hóa đến Internet, chỉ tạo ra lợi ích kinh tế rộng rãi khi được hỗ trợ bởi thể chế, hạ tầng và mô hình kinh doanh phù hợp. Năng suất không tăng chỉ vì một công cụ mạnh xuất hiện, mà tăng khi hệ sinh thái xung quanh cho phép công cụ đó được triển khai ở quy mô lớn. Điều này cũng đúng với AI.
Vai trò của doanh nhân trong kỷ nguyên AI
Một mô hình ngôn ngữ có thể giúp giảm chi phí khởi nghiệp, hỗ trợ nghiên cứu thị trường, chăm sóc khách hàng hoặc tự động hóa một phần vận hành. Nhưng AI không thể thay thế khả năng phán đoán của con người trong việc hiểu thị trường địa phương, xây dựng niềm tin, gây dựng đội ngũ và nhận diện vấn đề đáng giải quyết. Trong kỷ nguyên AI, tinh thần doanh nhân chính là mắt xích quan trọng. Theo Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 90% số doanh nghiệp và tạo ra trung bình 70% việc làm toàn cầu. Tại các thị trường mới nổi, vai trò này còn lớn hơn, bởi doanh nghiệp nhỏ thường là khu vực hấp thụ lao động chủ yếu. Chính các doanh nhân địa phương có khả năng điều chỉnh công nghệ cho phù hợp với nhu cầu thực tế, từ y tế, giáo dục, logistics đến tài chính và nông nghiệp.
Ba chuyển dịch cần ưu tiên
Để công nghệ tạo ra cơ hội thay vì sự loại trừ, các nhà hoạch định chính sách, nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp cần ưu tiên ba chuyển dịch lớn.
Thứ nhất là kỹ năng, nhưng không theo cách hiểu truyền thống. Nhiều hệ thống giáo dục vẫn đang chuẩn bị cho người trẻ bước vào các vị trí ổn định trong những hệ thống phân cấp cứng nhắc, trong khi chính các vị trí đó đang được định nghĩa lại hoặc bị loại bỏ. Câu trả lời không phải là đào tạo tất cả mọi người trở thành kỹ sư, mà là xây dựng năng lực thích ứng: thành thạo công nghệ số, hiểu biết tài chính, giải quyết vấn đề, giao tiếp và khả năng sáng tạo.
Thứ hai là khả năng tiếp cận. Doanh nhân không thể xây dựng doanh nghiệp nếu thiếu Internet ổn định, công cụ với chi phí hợp lý, thanh toán số, logistics hiệu quả và khả năng tiếp cận vốn công bằng. Đây không phải là những điều kiện phụ trợ, mà là hạ tầng cốt lõi của quá trình hình thành doanh nghiệp. Tác động của dòng vốn vì vậy không nên chỉ được đo bằng mức độ mở rộng của các hệ thống hiện có, mà còn bằng khả năng mở rộng cơ hội cho nhiều người hơn tham gia nền kinh tế với tư cách là người kiến tạo, chứ không chỉ là người tiêu dùng.
Thứ ba là quản trị. Doanh nghiệp mới thường phát triển khi luật lệ rõ ràng, thể chế vận hành hiệu quả và doanh nhân tin rằng họ có cơ hội công bằng. Ngược lại, môi trường pháp lý lạc hậu, phân mảnh hoặc thiếu minh bạch sẽ làm chậm đổi mới, gia tăng chi phí thử nghiệm và đẩy hoạt động kinh doanh vào khu vực phi chính thức.
Định hình tương lai việc làm
Điều này không làm giảm vai trò của các doanh nghiệp lớn. Các công ty đã có vị thế vẫn rất quan trọng trong đầu tư, chuỗi cung ứng, đào tạo và hợp tác đổi mới sáng tạo. Nhưng họ không thể một mình giải quyết thách thức việc làm, nhất là khi tự động hóa đang nâng cao hiệu quả bằng cách cắt giảm nhân sự ở nhiều vị trí từng là cửa ngõ để người trẻ bước vào nền kinh tế chính thức. Trong kỷ nguyên AI, tăng trưởng không nên chỉ được đo bằng sản lượng cao hơn hay hệ thống vận hành nhanh hơn. Phép thử quan trọng hơn là liệu tăng trưởng có mở rộng phẩm giá, sự tham gia và cơ hội hay không. Các thuật toán có thể định hình tương lai của công việc, nhưng chính các doanh nhân mới là những người định hình tương lai của việc làm. (Nguồn: Diễn đàn Kinh tế Thế giới)
