Theo một báo cáo từ Reporting Global Tech Stories, trong cuộc đua giải quyết các vấn đề xã hội bằng công nghệ kéo dài nhiều thập kỷ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được kỳ vọng là "chiếc chìa khóa vạn năng" mới nhất. Từ giáo dục, thị trường việc làm cho đến nông nghiệp, AI ngày càng được quảng bá như một giải pháp cứu cánh cho mọi thách thức của nhân loại. Trong cuốn sách "AI Snake Oil" (Dầu rắn AI), hai tác giả Arvind Narayanan và Sayash Kapoor đã ví von xu hướng này với những loại "dầu rắn" đầu thế kỷ 20 – những sản phẩm được thổi phồng, tiếp thị như thần dược chữa bách bệnh nhưng thực chất thiếu cơ sở khoa học hoặc giá trị thực tế tương xứng.
Ban đầu, khả năng của AI tạo cho con người cảm giác như chạm tay vào phép màu với những trải nghiệm ấn tượng. Chỉ bằng vài dòng lệnh, chúng ta có thể soạn thảo văn bản, tóm tắt tài liệu hay tra cứu thông tin trong chớp mắt, giúp tối ưu hóa năng suất cá nhân. Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu hoàn toàn phủ nhận tiềm năng thực chất mà AI mang lại cho nền kinh tế toàn cầu. Dữ liệu mới nhất từ Hoa Kỳ cho thấy bước tiến về năng suất do AI thúc đẩy đang bắt đầu có tác động rõ rệt ở cấp độ vĩ mô. Sự gia tăng hiệu suất cùng khả năng cắt giảm chi phí nhân lực đang khiến các doanh nghiệp phấn khởi, đồng thời khu vực công cũng đặt nhiều kỳ vọng vào nó.
Nghịch lý của công nghệ và những rào cản hệ thống
Dẫu vậy, có một nghịch lý sâu sắc khi chúng ta tin vào một công nghệ vốn nảy mầm từ những bất bình đẳng mang tính cấu trúc. Trong tác phẩm "Atlas of AI", tác giả Kate Crawford lập luận rằng AI không đơn thuần là một hệ thống kỹ thuật trung lập hay khách quan. Bà cho rằng AI là một ngành công nghiệp khai thác khổng lồ, vận hành dựa trên tài nguyên thiên nhiên, sức lao động rẻ mạt và các hệ thống quyền lực cũ. Nó không những kế thừa mà còn có xu hướng khuếch đại những bất công lịch sử, bao gồm cả những tư duy áp đặt và chủ nghĩa tư bản sơ khai. Chính vì vậy, những hệ thống này vô tình trở thành sản phẩm của chính sự bất bình đẳng mà chúng đang được giao sứ mệnh phải xóa bỏ.
Thực tế này tạo nên hai mặt song hành: một bên là sự hào hứng triển khai AI, bên kia là sự hoài nghi về tính công bằng của hệ thống. Sự xung đột này dẫn đến câu hỏi sống còn: Liệu AI có thực sự đóng góp giá trị cho xã hội, đặc biệt là các cộng đồng yếu thế? Làm thế nào để thiết kế những hệ thống không chỉ dừng lại ở mức độ "làm màu" mà phải thực sự thực tế, có trách nhiệm và hữu ích?
Để tìm câu trả lời, chúng tôi đã khảo sát tám hệ thống AI đang được triển khai tại các quốc gia đang phát triển để giải quyết các vấn đề dân sinh. Điểm gây ấn tượng nhất không nằm ở sự tối tân của công nghệ, mà nằm ở mạng lưới con người chằng chịt đang vận hành xung quanh nó. Từ kỹ sư, chuyên gia chuyên ngành đến nhân viên thực địa, tất cả đều đang nỗ lực để bộ máy AI có thể chạy trơn tru.
Bài học từ thực tiễn: Khi hạ tầng nhân văn quyết định sự thành bại
Trong mọi kịch bản, sự khác biệt giữa thành công và thất bại không nằm ở thuật toán, mà ở sức bền của "hạ tầng nhân văn". Trường hợp đầu tiên là Shiksha Copilot tại Ấn Độ, một trợ lý AI hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng do Microsoft phát triển. Tại những trường có cơ sở vật chất tốt và lãnh đạo sâu sát, giáo viên có đủ tâm trí để sáng tạo và nâng cao chất lượng giáo dục cùng AI. Ngược lại, ở nơi giáo viên bị quá tải bởi hồ sơ giấy tờ, họ lại dùng AI như một công cụ để "đối phó" nhanh với các báo cáo hành chính. Rõ ràng, kết quả cuối cùng không do AI quyết định, mà do môi trường thể chế và hệ thống hỗ trợ con người tại cơ sở đó quyết định.
Một vấn đề nan giải khác chính là sự hạn chế tự thân của các mô hình AI khi áp dụng vào bối cảnh các quốc gia đang phát triển. Các hệ thống hiện nay thường hoạt động kém hiệu quả với các ngôn ngữ phi Latinh và thường mang nặng định kiến từ dữ liệu phương Tây. Điều này tạo ra những "vùng trắng" về tri thức bản địa, khiến AI gặp khó khăn khi xử lý các sắc thái văn hóa hoặc phong tục địa phương. Minh chứng rõ nhất là dự án FarmerChat - một trợ lý nông nghiệp ảo giúp tư vấn kỹ thuật canh tác cho người nông dân. Hệ thống thường xuyên hiểu sai thuật ngữ chuyên môn do sự đa dạng về thổ ngữ, dẫn đến những tư vấn sai lệch và nguy hiểm cho cây trồng. Những sai sót này rất khó phát hiện qua các bài kiểm tra tiêu chuẩn vốn chỉ tập trung vào ngôn ngữ phổ biến và bối cảnh toàn cầu hóa. Để khắc phục, cần có sự tham gia của các chuyên gia thực địa am hiểu sâu sắc về ngôn ngữ và tập quán canh tác của người dân bản xứ. Họ chính là những "người gác cổng", giúp nhận diện và điều chỉnh kịp thời các lỗi thực thi của hệ thống AI trong thế giới thực.
Giữ con người trong quy trình
AI được ưa chuộng nhờ khả năng phản hồi linh hoạt thay vì các quy tắc cứng nhắc. Nhưng chính sự linh hoạt này lại đi kèm với tính thiếu ổn định, đôi khi tạo ra những phản hồi mang tính "ảo giác" hoặc sai lệch hoàn toàn. Để đảm bảo an toàn, các biện pháp bảo vệ từ con người là bắt buộc để kiểm soát đầu ra của công nghệ trước khi đến tay người dùng. Ví dụ như CataractBot tại Ấn Độ, mọi tin nhắn tư vấn sau phẫu thuật của AI đều phải qua tay bác sĩ kiểm duyệt kỹ lưỡng trước khi gửi. Mô hình này thành công vì mỗi bệnh nhân đều có một bác sĩ chịu trách nhiệm cụ thể, đảm bảo thông tin luôn chính xác và kịp thời. Trái lại, dự án ASHABot lại gặp trục trặc khi không xác định rõ trách nhiệm người giám sát, dẫn đến sự chậm trễ và khiến người dùng hoang mang. Sự khác biệt ở đây một lần nữa khẳng định: AI chỉ có thể phát huy tác dụng khi hệ thống vận hành bằng con người xung quanh nó đã vững mạnh.
Những người lao động vốn đã kiệt sức vì quá tải không thể thay đổi diện mạo công việc chỉ bằng một công cụ công nghệ mới. Trong kịch bản lạc quan nhất, AI chỉ giúp họ giải quyết các đầu việc hiện tại nhanh hơn chứ không thể thay đổi bản chất vấn đề. Kỳ vọng vào AI như một công cụ tăng hiệu quả thuần túy sẽ vô nghĩa nếu năng lực cốt lõi của hệ thống công không được nâng cấp. AI thường chỉ đang xử lý các triệu chứng bên ngoài của vấn đề xã hội thay vì giải quyết tận gốc rễ những nguyên nhân sâu xa. Điều này tương đồng với quan điểm: công nghệ chỉ khuếch đại năng lực sẵn có chứ không thể thay thế cho tư duy và thể chế con người.
Dù vậy, không nên phủ định hoàn toàn giá trị của AI nếu biết cách thiết kế và triển khai một cách thực sự thấu đáo. Các dự án như ASHABot hay FarmerChat đã giúp tri thức chuyên môn trở nên bình dân hóa và dễ tiếp cận hơn với những người yếu thế. Shiksha Copilot cũng chứng minh rằng AI có thể giúp giáo viên giảm bớt gánh nặng hành chính để tập trung hơn vào chuyên môn sư phạm. Cơ hội thực sự nằm ở việc nhận diện đúng vai trò của AI là một công cụ hỗ trợ, không phải là một "đấng cứu thế" vạn năng.
AI đơn lẻ sẽ không bao giờ giải quyết được các bài toán xã hội phức tạp, bất kể thuật toán có tinh vi hay dữ liệu có khổng lồ đến đâu. Nhưng nếu chúng ta đầu tư xứng đáng vào con người, quy trình quản trị và điều kiện làm việc, AI sẽ trở thành đòn bẩy tuyệt vời. Ngược lại, nếu thiếu đi nền tảng hạ tầng nhân văn, AI sẽ chỉ là một "bức màn khói" công nghệ che đậy cho sự yếu kém của các thể chế. Tương lai của AI trong giải quyết vấn đề xã hội không nằm ở mã code, mà nằm ở trái tim và trách nhiệm của những người vận hành nó. Chỉ khi công nghệ phục vụ con người một cách chân thực nhất, nó mới có thể trở thành giá trị thực thụ thay vì chỉ là một lời hứa hão huyền.
Nguồn: Reporting Global Tech Stories - Đại Nghĩa
