AI Chủ Quyền: Nền Tảng Cho Tự Chủ Công Nghệ Của Quốc Gia
Đầu tư vào AI chủ quyền không chỉ là đầu tư vào công nghệ, mà còn là đầu tư vào quyền tự quyết của mỗi quốc gia. Đây chính là nền móng vững chắc để Việt Nam không chỉ là người dùng công nghệ thụ động, mà trở thành một mắt xích quan trọng, bình đẳng và tự cường trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nhân dịp đầu năm mới, Tiến sĩ Leslie Teo - Giám đốc cấp cao về sản phẩm AI tại AI Singapore và ông Chang Lih Kang - Bộ trưởng Khoa học, Công nghệ và Đổi mới Malaysia - đã có những chia sẻ sâu sắc với Tuổi Trẻ về chủ đề này.
SEA-LION Của Singapore: Mô Hình AI Mã Nguồn Mở Cho Khu Vực
AI Singapore là chương trình quốc gia được thành lập năm 2017 với sứ mệnh kết nối các tổ chức nghiên cứu, start-up và doanh nghiệp AI tại đảo quốc sư tử. Sau 8 năm hoạt động, thành công nổi bật nhất của AI Singapore chính là "gia đình" mô hình AI mã nguồn mở SEA-LION (Southeast Asian Languages In One Network). Các mô hình này được thiết kế riêng để hiểu ngôn ngữ và văn hóa Đông Nam Á, hỗ trợ đầy đủ những ngôn ngữ chính của khu vực. Đáng chú ý, 13% dữ liệu huấn luyện SEA-LION là nội dung Đông Nam Á, gấp 26 lần so với các mô hình phương Tây.
Tiến sĩ Leslie Teo cho biết: "Tại Singapore, chúng tôi không quay lưng với công nghệ nước ngoài. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn phát triển SEA-LION vì muốn tự chủ bốn yếu tố: dữ liệu, mô hình, hạ tầng và năng lực. Trong đó, năng lực là yếu tố quan trọng nhất." Ông nhấn mạnh rằng các quốc gia cần tự phát triển AI để hiểu rõ bản chất và cách sử dụng công nghệ này, không thể dựa dẫm vào người khác.
Quyền Tự Quyết Và Hợp Tác Quốc Tế
Theo Tiến sĩ Teo, lợi ích quan trọng nhất của việc tự phát triển AI là quyền tự quyết. Ông giải thích: "Chúng ta không nhất thiết phải tự phát triển tất cả công cụ, nhưng phải có quyền định đoạt khi nào xây mô hình mới, khi nào bản địa hóa cái đã có và khi nào tận dụng cái có sẵn. Đó là quyền lực mỗi nước phải đạt được."
Trên hành trình này, các nước Đông Nam Á hưởng lợi thế không phải bắt đầu từ đầu. Tiến sĩ Teo ví mô hình phát triển của SEA-LION như một "củ hành", với mỗi "lớp vỏ" là một tầng hợp tác quốc tế. Lõi trong cùng là tri thức toàn cầu như công nghệ học sâu và CUDA của NVIDIA. Lớp tiếp theo là các mô hình mã nguồn mở như Llama, Qwen hay Gemma. AI Singapore đã phát triển SEA-LION dựa trên nền tảng này, chỉ cần thêm 1.000 - 2.000 tỉ token liên quan đến Đông Nam Á.
Hiện nay, SEA-LION đã đến phiên bản thứ tư với khả năng tư duy và xử lý hình ảnh. Mô hình này đã được ứng dụng rộng rãi, như Tập đoàn GoTo của Indonesia giới thiệu Sahabat-AI vào tháng 11-2024 và Thái Lan ra mắt WangchanLion vào tháng 7-2025.
IlmuChat Của Malaysia: Trụ Cột Chuyển Đổi Số
Bộ trưởng Chang Lih Kang khẳng định: "AI là công nghệ rất quan trọng với không chỉ Malaysia mà cả toàn ASEAN. AI chủ quyền đảm bảo các chính phủ kiểm soát được năng lực chiến lược và khả năng đưa ra quyết định ở tầm quốc gia." Malaysia đã xây dựng chiến lược AI quốc gia toàn diện thông qua Lộ trình AI quốc gia 2021 - 2025 và Kế hoạch hành động AI quốc gia 2026 - 2030.
Một ví dụ điển hình là IlmuChat - trợ lý AI đa phương thức do doanh nghiệp Malaysia YTL AI Labs phát triển và lưu trữ hoàn toàn trong nước. Mô hình này có thể xử lý giọng nói, văn bản, hình ảnh, hiểu tiếng Malaysia và cả Manglish - ngôn ngữ pha trộn phổ biến trong văn hóa địa phương. Bộ trưởng Chang nhấn mạnh: "Trong tương lai, những mô hình 'made in Malaysia' như IlmuChat sẽ trở thành trụ cột chuyển đổi số của khu vực."
Ba Yếu Tố Thu Hút Đầu Tư Và Hợp Tác ASEAN
Malaysia đã thu hút hơn 15 tỉ USD vốn đầu tư AI quốc tế trong năm 2024, nhờ ba yếu tố: sự rõ ràng chiến lược, hạ tầng phù hợp và pháp lý ổn định. Bộ trưởng Chang đề xuất "cách tiếp cận tập thể đa lớp" cho hợp tác ASEAN, tập trung vào các nguyên tắc an toàn chung, tiêu chuẩn đánh giá và mô hình tham chiếu.
Triển Vọng AI Của Việt Nam Rất Lớn
Cả hai chuyên gia đều đánh giá rất lạc quan về tiềm năng phát triển AI của Việt Nam. Tiến sĩ Teo nhận định: "Với tôi, Việt Nam là nơi năng động nhất về AI nói riêng và công nghệ nói chung. Việt Nam có nguồn nhân lực khổng lồ - gồm các kỹ sư, nhà khoa học dữ liệu và start-up trẻ đầy động lực." Ông chỉ ra ba cách Việt Nam có thể đóng góp: đóng góp dữ liệu, sử dụng SEA-LION để xây dựng ứng dụng bản địa, và hợp tác nghiên cứu xây dựng mô hình an toàn hơn.
Bộ trưởng Chang cũng khẳng định: "Việt Nam đang có những bước đi rất nhanh, rất mạnh mẽ. Việt Nam là một trong những quốc gia ASEAN nghiêm túc nhất về AI, được thúc đẩy bởi cam kết chính trị rất mạnh và chiến lược AI quốc gia rõ ràng." Ông đề xuất các lĩnh vực hợp tác cụ thể như xây dựng môi trường thử nghiệm AI chung và phát triển khung pháp lý về đạo đức AI.
Theo báo cáo, AI được dự báo đóng góp 115 tỉ USD vào GDP Malaysia năm 2030, và Việt Nam hoàn toàn có thể tận dụng cơ hội này để vươn lên trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.
