AI có phải là 'cứu tinh' cho núi nợ công toàn cầu đang phình to?
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được kỳ vọng như một liều thuốc thần kỳ trước tình trạng nợ công ngày càng phình to tại các quốc gia phát triển. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo rằng AI không phải là phép màu, mà chỉ có thể giúp các chính phủ 'mua thêm thời gian' để thực hiện các cải cách tài khóa cần thiết.
Nợ công vượt ngưỡng báo động và kỳ vọng vào AI
Tại nhiều nền kinh tế phát triển, nợ công đã vượt mốc 100% GDP và được dự báo tiếp tục tăng do dân số già hóa, chi phí lãi vay cao hơn, cùng áp lực chi tiêu cho quốc phòng và biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, một cú hích năng suất từ AI được hy vọng sẽ cải thiện tăng trưởng kinh tế, từ đó làm 'nhẹ gánh' tài khóa.
Theo ước tính sơ bộ từ OECD, nếu AI thúc đẩy năng suất và tạo thêm việc làm, tỷ lệ nợ của các nước thành viên có thể thấp hơn khoảng 10 điểm phần trăm so với mức dự báo khoảng 150% GDP vào năm 2036. Dù vậy, con số này vẫn cao hơn đáng kể so với mức 110% hiện nay.
Kịch bản lạc quan từ Mỹ và những điều kiện tiên quyết
Tại Mỹ, các kịch bản lạc quan nhất cho thấy nợ công có thể tăng chậm lại và đạt khoảng 120% GDP trong thập kỷ tới, thay vì leo thang nhanh hơn. Kevin Khang, trưởng bộ phận nghiên cứu kinh tế toàn cầu tại Vanguard, nhận định AI có thể giúp tăng trưởng Mỹ đạt trung bình 3% đến năm 2040, cao hơn mức tăng trưởng tiềm năng khoảng 2% mà Cục Dự trữ Liên bang (Fed) kỳ vọng.
Ông ước tính tăng trưởng và thu ngân sách cao hơn có thể khiến nợ Mỹ chậm lại ở mức khoảng 120% GDP vào cuối thập niên 2030, thay vì vọt lên khoảng 180% nếu AI không mang lại kết quả như kỳ vọng. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng hiệu ứng này phụ thuộc vào nhiều điều kiện:
- AI có tạo thêm việc làm hay thay thế lao động?
- Lợi nhuận doanh nghiệp có được chuyển hóa thành tăng lương và mở rộng cơ sở thuế?
- Chính phủ có kiểm soát chi tiêu hiệu quả hay không?
Nếu lợi ích tập trung vào vốn và lợi nhuận - vốn thường chịu thuế thấp hơn lao động, nguồn thu ngân sách có thể không cải thiện như mong đợi.
Vấn đề cốt lõi: Nhân khẩu học và chi tiêu bắt buộc
Dù AI có thể cải thiện năng suất, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng vấn đề cốt lõi của nợ công nằm ở yếu tố nhân khẩu học và các khoản chi bắt buộc. Tại Mỹ, an sinh xã hội chiếm khoảng 1/5 chi tiêu liên bang và được điều chỉnh theo tiền lương trung bình. Nếu AI giúp tăng năng suất và đẩy lương khu vực tư nhân đi lên, chi phí an sinh cũng sẽ tăng theo, làm hạn chế tác động tích cực lên nợ.
Kent Smetters, Giám đốc nhóm phân tích Penn Wharton Budget Model thuộc Đại học Pennsylvania, cho rằng ngay cả khi tăng trưởng cao hơn, tác động đến nợ công Mỹ trong một thập kỷ tới cũng sẽ rất nhỏ. Ông lưu ý rằng chi an sinh xã hội được điều chỉnh theo tiền lương trung bình, do đó nếu năng suất và tiền lương tăng, chi phí này cũng tăng theo.
Idanna Appio của First Eagle Investment Management cũng cảnh báo rằng sự suy giảm nhập cư tại Mỹ đang làm trầm trọng thêm cú sốc lao động, có thể bào mòn một phần lợi ích từ tăng năng suất AI. Ngoài ra, chi phí nợ còn phụ thuộc vào lãi suất thực. Nếu năng suất cao hơn kéo theo lãi suất tăng, lợi ích tài khóa có thể bị triệt tiêu.
Kết luận: AI chỉ là công cụ, không phải giải pháp triệt để
Christian Keller, trưởng bộ phận nghiên cứu kinh tế toàn cầu tại Barclays, cảnh báo một cuộc suy thoái có thể khiến 'cơn sốt AI' đến quá muộn trước khi thị trường trái phiếu bắt đầu lo ngại về quỹ đạo tài khóa. Tựu trung, AI có thể giúp các chính phủ 'mua thêm thời gian', nhưng không thay thế được cải cách tài khóa và kiểm soát chi tiêu.
Nếu không xử lý tận gốc vấn đề dân số già và cấu trúc chi tiêu, núi nợ tại các nền kinh tế lớn vẫn sẽ là thách thức dài hạn, bất chấp những hứa hẹn từ làn sóng công nghệ mới. Đối với nền kinh tế mở như Việt Nam, việc theo dõi sát các xu hướng này là vô cùng quan trọng để chủ động ứng phó với những biến động toàn cầu.
