Quân đội Mỹ đã giám sát hàng chục đợt trung chuyển dầu bí mật giữa các tàu trên biển ngoài khơi Oman và UAE, nhằm duy trì dòng chảy năng lượng từ Vùng Vịnh ra thị trường quốc tế giữa khủng hoảng tại eo biển Hormuz. Chiến dịch sử dụng máy bay không người lái, xuồng không người lái và trực thăng để dẫn đường cho các đoàn tàu dầu tới điểm trung chuyển với những siêu tàu chở dầu đang chờ sẵn. Đáng chú ý, phương thức này chính là kỹ thuật trung chuyển dầu trên biển mà Iran từ lâu sử dụng để né tránh các lệnh trừng phạt quốc tế.
Chiếc Apache bị bắn hạ cũng tham gia?
Theo 11 nguồn tin am hiểu chiến dịch, hoạt động diễn ra tại hai địa điểm chính: ngoài khơi Fujairah của UAE và gần cảng Sohar của Oman. Dữ liệu vận tải biển và hình ảnh vệ tinh do Reuters phân tích cho thấy chiến dịch bắt đầu từ đầu tháng 5 và đã có ít nhất 116 tàu tham gia. Ngày 16/6, hình ảnh vệ tinh ghi nhận 12 cặp tàu đang neo song song tại Vịnh Oman để chuyển tải dầu, gồm 8 cặp ngoài khơi Sohar và 4 cặp gần Fujairah. Trước đó, ngày 11/6, hoạt động đạt đỉnh với 17 cặp tàu thực hiện chuyển dầu đồng thời.
Một trực thăng Apache của Mỹ bị Iran bắn hạ hôm 9/6 - sự kiện dẫn đến các đợt không kích trả đũa của Washington - cũng tham gia chiến dịch này, theo bốn nguồn tin, trong đó có một cựu quan chức Mỹ nắm rõ vụ việc. Hình ảnh vệ tinh cho thấy sáu cặp tàu chở dầu tập trung gần cảng Sohar vào đúng ngày chiếc Apache bị bắn rơi.
Khoảnh khắc Mỹ phóng tên lửa Tomahawk tấn công Iran
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ đăng video được cho là ghi lại khoảnh khắc tàu USS Michael Murphy phóng tên lửa hành trình Tomahawk để hỗ trợ các cuộc tấn công vào Iran hôm 10/6. Trả lời Reuters, một quan chức quốc phòng Mỹ khẳng định lực lượng CENTCOM không trực tiếp tham gia các hoạt động trung chuyển dầu. Washington cho biết hai thành viên tổ lái Apache đã được cứu bằng xuồng không người lái sau khi máy bay bị bắn hạ. Quy mô chiến dịch, cách thức vận hành và vai trò của trực thăng Apache trước đây chưa từng được công bố.
Hai địa điểm trung chuyển dầu nằm ở Vịnh Oman, gần lối ra eo biển Hormuz và sát khu vực kiểm soát do Cơ quan Quản lý Eo biển Ba Tư của Iran thiết lập gần đây. Cơ quan này được Tehran thành lập để giám sát hàng hải tại Hormuz; các tàu không tuân thủ yêu cầu của Iran có nguy cơ trở thành mục tiêu của máy bay không người lái hoặc tên lửa thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Trong thời gian chiến dịch do Mỹ dẫn đầu, cảng Fujairah nhiều lần hứng hỏa lực từ Iran. Cuối tuần qua, một vật thể không xác định đã đánh trúng tàu chở dầu ngoài khơi Oman, theo tổ chức quản lý rủi ro hàng hải Vanguard của Anh; toàn bộ thủy thủ đoàn an toàn nhưng tàu bị rò rỉ hàng hóa.
Ông Trump tuần này tuyên bố eo biển Hormuz sẽ được mở lại theo thỏa thuận hòa bình với Iran, nhưng chi tiết chưa được công bố.
Cách thức hoạt động của mạng lưới bí mật
Theo tám nguồn tin, trong đó có một nhà thầu an ninh tư nhân, toàn bộ hoạt động được quân đội Mỹ kiểm soát chặt chẽ. Các tàu chở dầu tập kết tại điểm hẹn trước khi tiến gần eo biển Hormuz, sau đó từng tàu được điều phối khởi hành lệch nhau để duy trì khoảng cách 3-4 km. Bốn nguồn tin cho biết các tàu tắt thiết bị phát tín hiệu định vị và giảm tối đa ánh sáng nhằm tránh bị phát hiện. Một mạng lưới điểm kiểm soát trên biển cho phép quân đội Mỹ theo dõi liên tục hành trình. Sau khi vượt eo biển, các tàu nhỏ áp sát siêu tàu chở dầu cỡ lớn đang chờ để chuyển tải, mỗi đợt kéo dài 24-40 giờ. Các tàu nhỏ quay lại eo biển nhận lô hàng tiếp theo, trong khi siêu tàu tiếp tục hành trình ra quốc tế. Hoạt động này chỉ khả thi nhờ một số hãng vận tải chấp nhận rủi ro vượt qua lệnh phong tỏa của Iran.
Hình ảnh vệ tinh chụp hai con tàu cạnh nhau ngoài khơi Fujairah vào tháng 6. Tuy nhiên, rủi ro luôn hiện hữu. Bà Noam Raydan, chuyên gia rủi ro hàng hải tại Viện Washington, nhận định: 'Không ai biết khi nào Iran có thể quyết định sử dụng máy bay không người lái hoặc xuồng vũ trang để ngăn chặn các tàu tiếp tục đi qua eo biển'.
Kỹ thuật chuyển dầu từ tàu sang tàu từ lâu được Iran sử dụng để che giấu nguồn gốc dầu và né tránh trừng phạt. Tehran thường vận hành từng cặp tàu riêng lẻ để tránh bị phát hiện. Ngược lại, chiến dịch do Mỹ dẫn đầu có quy mô lớn hơn nhiều, cho phép các nước sản xuất dầu tại Vùng Vịnh tiếp tục xuất khẩu dầu thô, khí ngưng tụ và sản phẩm dầu mỏ ra thị trường quốc tế dưới sự bảo vệ tốt hơn trước nguy cơ trả đũa từ Iran.
Reuters đã phân tích hơn một chục ảnh vệ tinh từ ngày 2/5 đến 11/6, ghi nhận hàng loạt hoạt động chuyển dầu giữa các tàu quốc doanh vùng Vịnh và tàu vận tải quốc tế. Hãng tin ước tính ít nhất 90 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đã được vận chuyển qua mạng lưới trung chuyển ngoài khơi kể từ đầu tháng 5, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình khoảng 20 triệu thùng/ngày trước chiến tranh. Ông Michael Froman, Chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, nhận xét mỉa mai rằng Washington đang học theo phương thức từng bị chính mình trừng phạt, khi các tàu di chuyển tắt thiết bị định vị - điều Tổng thống Trump từng nhắc đến sau vụ Apache bị bắn hạ.
Những rủi ro mới cho ngành vận tải biển
Sáu nguồn tin cho biết Mỹ hỗ trợ các tàu tham gia qua hệ thống giám sát trên không, kiểm tra tuân thủ và theo dõi hành trình, thay vì hộ tống trực tiếp bằng tàu chiến. Các công ty vận tải biển quốc tế đóng vai trò chủ đạo, trong đó có Dynacom Tankers Management của Hy Lạp. Nhà sáng lập George Procopiou ám chỉ công ty đang tìm phương thức sáng tạo để tiếp tục vận chuyển dầu qua Hormuz bất chấp xung đột: 'Tự do hàng hải là điều thiết yếu và không ai có quyền áp đặt phí hay gánh nặng nào đối với hoạt động này'.
Tuy nhiên, giới vận tải biển cảnh báo hệ thống mới tạo ra nhiều nguy cơ. Do tàu tắt thiết bị định vị và không báo cáo lộ trình, nguy cơ va chạm trên biển tăng đáng kể, đặc biệt khi nhiều tàu di chuyển vào ban đêm với đèn tín hiệu tắt và tốc độ không cho phép cơ động linh hoạt. Theo các nguồn tin, mọi tàu muốn tham gia phải trải qua kiểm tra tuân thủ nghiêm ngặt, cung cấp dữ liệu định vị, thông tin chủ sở hữu, hồ sơ hàng hóa và chấp nhận kiểm tra chất lượng dầu. Sau khi được phê duyệt, tàu phải duy trì liên lạc liên tục với văn phòng Hợp tác và Hướng dẫn Hàng hải của Hải quân Mỹ tại Bahrain.
Dữ liệu vận tải biển cho thấy UAE đóng góp phần lớn lượng dầu tham gia mạng lưới, với ADNOC là một trong những đơn vị hoạt động tích cực nhất. Công ty Vận tải Dầu mỏ Kuwait cũng tham gia đáng kể; riêng ngày 6/6, khoảng 2,3 triệu thùng dầu đã được chuyển từ tàu của công ty này sang tàu khác ngoài khơi Sohar.
Dù giúp duy trì nguồn cung dầu trong khủng hoảng, nhiều chuyên gia cho rằng đây chỉ là giải pháp tình thế. Chuyên gia Noam Raydan nhận định: 'Tôi không nhìn thấy giải pháp lâu dài nào. Đây chỉ là biện pháp tạm thời cho những thời điểm đặc biệt'.
