Cuộc đua chế tạo tên lửa đánh chặn đạn đạo có chi phí hợp lý đang nóng lên nhanh chóng tại châu Âu, nơi suốt nhiều thập kỷ gần như phụ thuộc vào các hệ thống Patriot và tên lửa PAC-3 của Mỹ. Theo Defense News, hiện có ba hướng đi mới tận dụng hợp tác quốc tế và nhu cầu cấp thiết toàn cầu để tạo ra các nền tảng đánh chặn rẻ hơn. Một số quan chức kỳ vọng nguyên mẫu đầu tiên sẽ sẵn sàng vào cuối năm 2026 – nhanh hơn nhiều so với tốc độ sản xuất Patriot hiện nay.
Bối cảnh thúc đẩy cuộc đua là sự thiếu hụt đạn dược trầm trọng. Theo phân tích mới của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), trong xung đột Mỹ-Israel với Iran, các lực lượng Mỹ được cho là đã tiêu hao đến khoảng 2/3 kho dự trữ trước xung đột, với ít nhất 1.060-1.430 quả Patriot – mỗi quả khoảng 3,9 triệu USD – đã được phóng đi. Cuộc chiến ở Ukraine càng khiến tình hình trầm trọng hơn: tên lửa đạn đạo vẫn là mối đe dọa mà Kiev khó đối phó nếu thiếu các tên lửa đánh chặn như Patriot, và một quốc gia Đông Âu cũng đang trong tình trạng cạn kiệt đạn dược phòng không.
Bối cảnh thiếu hụt đạn dược
Động lực cho cuộc đua xuất phát từ phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara hồi đầu tháng 7, khi ông lần đầu tiên hứa cấp giấy phép cho Ukraine tự sản xuất tên lửa Patriot. "Chúng tôi sẽ cấp phép cho các bạn sản xuất hệ thống Patriot. Điều đó khá tuyệt. Bằng cách này, các bạn sẽ không thể phàn nàn rằng chúng tôi không cung cấp đủ", ông Trump nói, đồng thời cho biết các công ty sản xuất linh kiện của hệ thống, chủ yếu là Lockheed Martin, vẫn chưa được tham vấn về kế hoạch này.
Chưa đầy một tuần sau, Ukraine và 9 nước châu Âu đã khởi động một liên minh mới tại Paris nhằm triển khai hệ thống Freyja – một hệ thống chống tên lửa đạn đạo hoàn toàn mới, tập trung vào đạn đánh chặn do Ukraine sản xuất với giá chỉ bằng khoảng 1/5 so với Patriot. Tiếp đó, Lockheed Martin công bố phiên bản Patriot rẻ hơn và sản xuất nhanh hơn, hình thành ba hướng đi trong cuộc đua chế tạo vũ khí chống tên lửa đạn đạo trong bối cảnh mới.
Hướng đi 1: Cấp phép sản xuất Patriot cho Ukraine
Patriot vẫn là "tiêu chuẩn vàng" của Mỹ. Lockheed Martin sản xuất PAC-3 MSE với công nghệ hit-to-kill (đánh chặn bằng va chạm trực tiếp), trong khi Raytheon sản xuất PAC-2 GEM-T (đầu đạn nổ gần mục tiêu). MSE là loại đạn phương Tây duy nhất được cho là đã hạ gục thành công tên lửa đạn đạo Nga, bao gồm cả tên lửa siêu thanh Kinzhal. Mỗi quả MSE có giá khoảng 3,9 triệu USD.
Ngày 29/7, Lầu Năm Góc trao cho Lockheed hợp đồng trị giá lên tới 58,62 tỷ USD nhằm tăng gấp 3 công suất sản xuất tên lửa Patriot vào cuối năm 2030. Hướng đi đầu tiên là cấp giấy phép cho Ukraine tự sản xuất PAC-3. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau đó, ông Trump bày tỏ nghi ngờ: "Chúng tôi chưa đồng ý với điều đó. Chúng tôi đang thảo luận về nó, nhưng rất khó để trao đi loại công nghệ đó", đồng thời lập luận rằng Washington phải "rất cẩn thận" khi chia sẻ công nghệ vũ khí tiên tiến.
Nếu kế hoạch thành hiện thực, Ukraine sẽ là nước thứ hai ngoài Mỹ (sau Nhật Bản) được cấp giấy phép. Giấy phép có thể chỉ bao gồm tên lửa, với công đoạn lắp ráp cuối cùng từ bộ linh kiện nhập khẩu. Ba Lan – thành viên EU-NATO có chung biên giới phía Đông với Ukraine – đã nhanh chóng đề nghị đặt nhà máy sản xuất tên lửa Patriot trên lãnh thổ của mình vì lý do an ninh. Chi phí mỗi quả vẫn khoảng 4 triệu USD. Kiev ước tính cần 18–24 tháng để có dây chuyền thí điểm, và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky kỳ vọng đến cuối năm 2026 sẽ có khả năng sản xuất.
Hướng đi 2: Hệ thống Freyja của Fire Point
Hướng thứ hai là hệ thống Freyja của công ty khởi nghiệp Fire Point (Ukraine). Đây là hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo hoàn chỉnh theo kiểu Patriot, gồm tên lửa đánh chặn, bệ phóng, radar và mạng lưới chỉ huy-kiểm soát. Ông Zelensky gọi Freyja là "một phiên bản tương tự của Patriot, nhưng là một hệ thống được sản xuất hàng loạt hơn và có giá thành rẻ hơn".
Tên lửa FP-7.X đã thực hiện chuyến bay thử nghiệm đầu tiên vào đầu tháng 6. Nó được chế tạo để tiêu diệt các mục tiêu đạn đạo ở độ cao khoảng 45 km bằng đầu đạn phân mảnh nổ mạnh, thay vì công nghệ hit-to-kill như PAC-3. Điểm đáng chú ý là mức giá mục tiêu khoảng 700.000 USD/quả. Công ty Ukraine dự kiến sản xuất 3 quả mỗi ngày từ tháng 8. Ông Zelensky muốn hệ thống hoạt động trong vòng 12 tháng, và Liên minh Chống Tên lửa Đạn đạo – gồm Ukraine, Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển và Anh – đặt mục tiêu thực hiện vụ đánh chặn tên lửa đạn đạo thực tế đầu tiên vào cuối năm 2027.
"Chúng tôi có một mục tiêu đầy tham vọng: Có một sản phẩm khả thi tối thiểu (MVP) sẵn sàng vào nửa đầu năm tới", ông Davyd Aloian, Phó Thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine, nói với Reuters hôm 27/7. "Đó là một nguyên mẫu có thể chứng minh được những kết quả thực tiễn đầu tiên".
Hướng đi 3: Tên lửa PAC-3 ACE của Lockheed Martin
Hướng thứ ba là tên lửa PAC-3 Adapted Capability Effector (PAC-3 ACE), được Lockheed Martin trình làng tại Farnborough hôm 20/7. Tên lửa mới được xây dựng trên hệ thống điều khiển hỏa lực của PAC-3, kết nối hoàn toàn với hệ thống Patriot và Hệ thống Chỉ huy Tác chiến Tích hợp (IBCS) mà các lực lượng phòng không đồng minh đang sử dụng. PAC-3 ACE được thiết kế để chống lại các mối đe dọa sử dụng khí oxy – tức các loại vũ khí dựa vào oxy để đẩy – cùng với tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo tầm gần và tầm ngắn, ở cấp độ thấp hơn so với các mục tiêu cao cấp mà MSE được chế tạo để chống lại.
Lockheed sẽ phát triển và sản xuất PAC-3 ACE cùng các đối tác Mỹ và châu Âu, với việc sản xuất quốc tế cũng đang được xem xét. Chuyến bay thử nghiệm đầu tiên dự kiến vào đầu năm 2028. Gã khổng lồ quốc phòng Mỹ quảng cáo rằng ACE sẽ có giá chưa bằng một nửa so với MSE – tức khoảng 2 triệu USD/quả – dù không tiết lộ con số chính xác. Nhưng mức giá này vẫn còn cao đối với hầu hết khách hàng.
Theo Aviation Week, Lục quân Mỹ đang tìm kiếm loại đạn đánh chặn giá dưới 1 triệu USD cho hệ thống M903 Patriot, trong khi Cơ quan Phòng thủ Tên lửa nhắm mức giá khoảng 750.000 USD. Điều này cho thấy khoảng cách giữa mức giá kỳ vọng của các nhà sản xuất và nhu cầu thực tế của chính phủ, một thách thức lớn cho các hướng đi mới trong cuộc đua chống tên lửa đạn đạo giá rẻ.
